Hình tượng Hồ Chủ tịch đã được các loại hình văn học – nghệ thuật khai thác nhiều ngay từ khi Người còn sống. Nhưng phải tới năm 1976, lần đầu tiên hình tượng Bác mới được phản ánh trên sân khấu. Đó là vở “Người công dân số một” do Nhà hát Cải lương Trung ương thể hiện (sáng tác của Vũ Đình Phòng và Hà Văn Cầu). Kể từ đó, hình tượng Bác Hồ xuất hiện rất nhiều trên sân khấu, để lại nhiều ấn tượng trong lòng khán giả và làm nên tên tuổi của nhiều nghệ sĩ. Ngày 17-5-2012, tại Bảo tàng Quốc gia Việt Nam, Trung tâm Bảo tồn Phát huy Văn hóa Dân tộc phối hợp với Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức hội thảo: “Nghệ thuật sân khấu thể hiện hình tượng Bác Hồ”.

Cảnh trong vở ca kịch Hồ Chí Minh – Hồi ức màu đỏ

Tiếp theo “Người công dân số một”, vở “Đêm trắng” (Lưu Quang Hà sáng tác, Đoàn kịch Trường Sơn biểu diễn), đã đem lại tiếng vang cho sân khấu. Năm 1984, vở “Lịch sử và nhân chứng” (Hoài Giao sáng tác) Đoàn kịch Hải Phòng biểu diễn và vở “Người không thể chết” của Đoàn kịch Tổng cục Chính trị cũng nối tiếp ra đời. Cũng trong thời kỳ đầu, nghệ sĩ Văn Tân đã mạnh dạn sáng tác và biểu diễn được một số hoạt cảnh có hình tượng Bác Hồ trên sân khấu khá thành công và cho đến giờ phút này nghệ sĩ Văn Tân đã có tới hơn ngàn xuất diễn.

Từ 1990, khi Unesco tôn vinh Bác và trọng thể kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Người thì ngành sân khấu cũng rộ lên phong trào sáng tác và biểu diễn đề tài Hồ Chủ tịch. Các bộ môn sân khấu từ kịch nói đến tuồng, chèo, dân ca kịch đều có tác phẩm thể hiện hình tượng Bác Hồ, mặc dù đây là một công việc vô cùng khó khăn bởi xây dựng hình tượng Hồ Chủ tịch không chỉ đòi hỏi giống về ngoại hình mà còn phải giống về cốt cách, phong cách và tâm hồn của một vị lãnh tụ vĩ đại mà toàn dân tộc đang thành kính tôn thờ.

Rất mừng là lãnh đạo của Đảng và Nhà nước rất quan tâm tới việc sáng tác và biểu diễn hình tượng Bác Hồ trên sân khấu. Hầu hết các vị lãnh đạo của Đảng và Nhà nước đều đến dự, buổi khai mạc “Liên hoan biểu diễn hình tượng Bác Hồ trên sân khấu” (do Viện Sân khấu và Bảo tàng Hồ Chí Minh tổ chức tại Bảo tàng Hồ Chí Minh ngày 18-5-1991 với sự tham gia của các nghệ sĩ tên tuổi như Sỹ Hùng, Tiến Thọ, Tiến Hợi, Đức Trung, Văn Tân) diễn liên hoàn năm trích đoạn hay nhất có hình tượng Bác Hồ. Sự thành công của liên hoan đã khiến cho các đồng chí lãnh đạo ở TP. Hồ Chí Minh thời đó quyết định mời các đoàn vào biểu diễn nhân kỷ niệm Cách mạng tháng 8 và Quốc khánh 2-9-1992. Chương trình đưa vào Nam được hoàn chỉnh thêm một bước nữa và được mang tên “Hình tượng Bác Hồ qua các thời kỳ lịch sử”, trong đó gồm 5 trích đoạn trong các vở: “Người công dân số 1”, “Giai điệu tháng 5”, “Lịch sử và nhân chứng”, “Đêm trắng”, và hoạt cảnh “Bác Hồ với anh hùng dũng sĩ miền Nam”.

Cuộc vận động sáng tác về đề tài Hồ Chủ tịch cũng đã đem lại kết quả nhất định. Ngành Chèo cũng đã mạnh dạn sáng tác hình tượng Bác Hồ. Đoàn chèo Thái Nguyên có vở “Đêm trăng huyền thoại” và vở “Vần thơ thép” của Trần Đình Ngôn do Nhà hát Chèo Việt Nam biểu diễn khá thành công… Và gần đây lại xuất hiện vở “Hồ Chí Minh – Hồi ức mầu đỏ” của Nguyễn Quang Vinh do Nhà hát Ca kịch Huế biểu diễn. Hai vở diễn đã gây được tiếng vang trong công chúng, đều giành được giải cao trong hai đợt hội diễn sân khấu toàn quốc, mặc dù là Chèo và ca kịch Huế là hai bộ môn nghệ thuật dân tộc rất khó trong việc thực hiện đề tài lãnh tụ, nghĩa là ngoài việc tạo hình cho giống nhân vật chính là Bác Hồ còn phải hát chèo, hát ca Huế, nếu không hợp lý, không tinh tế thì sẽ xảy ra phản cảm, gây ra hiệu ứng ngược!.

Tất cả những thành công nói trên đều thể hiện tấm lòng của anh chị em nghệ sĩ sân khấu đối với Bác Hồ kính yêu, đồng thời cũng cho thấy nhân dân ta từ Bắc chí Nam đều thiết tha được nhìn thấy Bác, dù chỉ qua hình tượng do các nghệ sĩ tài năng sáng tạo trên sân khấu. Điều đó đặt ra cho những người hoạt động sân khấu một nghĩa vụ cao cả là tiếp tục sáng tác và biểu diễn hình tượng Bác Hồ. Nghĩa là thông qua hình tượng Bác Hồ, thông qua sân khấu mà nói lên cho được tư tưởng đạo đức của Bác Hồ. Như vậy cũng là thiết thực “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” như Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã phát động.

Qua mấy nét khái quát về quá trình sáng tác và biểu diễn hình tượng Bác Hồ trước đây, chúng ta có thể suy nghĩ và rút kinh nghiệm: Tục sáng tác và biểu diễn đề tài đặc biệt này theo nhiều hình thức, như kịch tư liệu lịch sử theo kiểu “Người công dân số một”, “Đêm trắng”, “Lịch sử và nhân chứng”, “Vần thơ thép”, “Hồ Chí Minh – Hồi ức mầu đỏ”… Hoặc chỉ phát triển theo hình thức (tableau) như trong “Bài ca Điện Điên”, “Không còn đường nào khác”, “Sáng mãi niềm tin”, kể cả làm hoạt cảnh như trong “Bác Hồ với các anh hùng dũng sĩ miền Nam”. Và diễn xuất thì học tập và phát triển từ sự thành công của các nghệ sĩ đi trước. Từ kinh nghiệm ấy chắc chắn các thế hệ nghệ sĩ tiếp theo sẽ có được những kinh nghiệm quý để sáng tạo ra những tác phẩm hay, những hình tượng đẹp về Bác Hồ kính yêu của chúng ta. Làm thế nào để đưa được tư tưởng Hồ Chí Minh vào sâu rộng trong nhân dân một cách tốt nhất, đáp ứng sự đòi hỏi của nhân dân là được chiêm ngưỡng hình ảnh Bác có chiều sâu hơn, giống hơn, sống động hơn và xúc động hơn trên sân khấu.

GS. HOÀNG CHƯƠNG
daidoanket.vn

Đưa tiễn một cuộc đi xa. “Đất nước đẹp vô cùng nhưng Bác phải ra đi. Cho tôi làm sóng dưới con tàu đưa tiễn Bác”. Thế rồi con tàu càng đi, càng bồi hồi nhớ nước. “Đêm xa nước đầu tiên ai nỡ ngủ. Sóng vỗ dưới thân tàu đâu phải sóng quê hương…”. Chao ôi, sóng quê hương? Biển, trong cảm thức của người Việt rất mãnh liệt và sâu lắng. Bao đời đứng trước biển, “mỗi người Việt Nam dù sống ở đâu, ngay cả ở trên miền núi, hình như bao giờ cũng nghe được tiếng rì rào của biển cả ngày đêm không mỏi vỗ sóng vào bờ….

Con mắt và trái tim chúng ta vì vậy sẽ không chỉ dừng lại ở đường bờ biển thường được biểu diễn bằng một nét vẽ mảnh ở trên bản đồ: những phần đất nổi và đất nằm dưới mặt biển mà chúng ta có trách nhiệm xây dựng và bảo vệ rộng lớn hơn nhiều, và chúng ta phải có ý thức rõ ràng về điều đó. Đường biên giới của ta là bất khả xâm phạm”! Những dòng chữ đầy ắp cảm xúc này được trích từ tác phẩm “Thiên nhiên Việt Nam” của GS. Lê Bá Thảo – nhà khoa học địa lý hàng đầu của Việt Nam, xuất bản năm 1990. Từ những ý tưởng ấy nếu biết chân thành cảm thụ, bền tâm suy ngẫm sẽ hiểu ra rất nhiều điều. Từ lớp vỡ lòng, con em chúng ta cần phải được dạy điều đó để từ tờ giấy trắng tâm hồn tuổi thơ đã đậm tô rõ nét niềm tự hào về biển trời của Tổ quốc. Có như vậy thì mới thấm thía được với cảm nhận “sóng vỗ dưới thân tàu đâu phải sóng quê hương”.

Hơn năm trăm năm trước, 1473, theo sách Đại Việt Sử ký Toàn thư, vua Lê Thánh Tông đã cảnh báo Kiến Dương Bá Lê Cảnh Huy: “Nếu người dám đem một thước, một tấc đất của Thái tổ làm mồi cho giặc thì phải tội tru di ”. Lùi xa về mấy trăm năm trước nữa, giữa thế kỷ XII, cũng sách trên ghi: năm 1161, “Lý Anh Tông sai Đô tướng Tô Hiến Thành và Phó tướng Đỗ An Di đem hai vạn quân đi tuần tiễu ở các nơi ven biển miền Tây Nam để giữ yên cõi xa”. Năm 1171, vua “đi tuần các hải đảo, xem khắp hình thế núi sông, muốn biết dân tình đau khổ và đường đi xa, gần thế nào”. Năm 1172, “mùa xuân tháng 2, vua lại đi tuần các hải đảo ở địa giới các phiên bang Nam Bắc, vẽ bản đồ và ghi chép phong vật rồi về”. Liệu đây có phải là vị vua đầu tiên vẽ bản đồ đất nước?

Đừng quên là nhiều trận quyết chiến chiến lược đánh tan giặc ngoại xâm đã từng xảy ra nơi cửa biển khi mà những đạo binh xâm lược luôn dùng đường biển để tiến vào nước ta: trận Bạch Đằng năm 938 Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán do Vạn vương Hoằng Tháo cầm đầu và chết trên biển. Bình về chiến công này, Ngô Thì Sĩ viết: “một vũ công cao cả vang dội đến nghìn thu, há phải chỉ lừng lẫy ở một thời bấy giờ mà thôi đâu”! Quả đúng như thế.

Trận quyết chiến chiến lược của quân dân đời Trần tháng ba năm Mậu Tí (1288) dưới sự chỉ huy của Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo đánh tan mấy chục vạn quân Nguyên cũng diễn ra trên khúc sông Bạch Đằng lịch sử này. Trong “Nguyên sử, q.166, Phàn Tiếp truyện” chép: Kịch chiến từ giờ Mão đến giờ Dậu” tức là từ sáng đến chiều, đã nói lên tính khốc liệt của cuộc chiến. Tướng giặc Ô Mã Nhi từng khoác lác hăm dọa vua Trần: “Ngươi chạy lên trời, ta theo lên trời; ngươi chạy xuống đất ta theo xuống đất, ngươi trốn lên núi ta theo lên núi, ngươi lặn xuống nước ta theo xuống nước” để rồi cuối cùng bị tóm cổ tại ghềnh Cóc, sông Chanh, một nhánh chảy vào sông Bạch Đằng, nơi Hưng Đạo Vương đã dàn thế trận với những bãi cọc đâm thủng thuyền giặc. Rõ ràng là, trong những trận quyết chiến chiến lược đó, thủy binh luôn giữ một vai trò rất quan trọng trong tư duy chiến lược của ông cha ta, tiêu biểu là Hưng Đạo Vương.

Vì thế, việc dựng tượng Trần Hưng Đạo thiên tài quân sự Việt Nam, vị tướng duy nhất được nhân dân phong Thánh tại Song Tử Tây, nơi đầu sóng ngọn gió ở Trường Sa là một việc làm thật có ý nghĩa, một bước đột phá trong quyết sách giữ nước, thể hiện rõ bản lĩnh “có cứng mới đứng đầu gió” của dân tộc ta. Trong tâm thức Việt Nam, “Đức Thánh Trần” còn tượng trưng cho oai lực trừ tà diệt quỷ. Những hồn ma Toa Đô, Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp… và lũ hậu duệ của chúng đang lảng vảng ở Biển Đông chắc sẽ phải hồn xiêu phách tán trước oai lực ấy.

Trong tương quan về vị thế địa chính trị, địa chiến lược thì mỗi thước, mỗi tấc đất trên thềm lục địa, đặc biệt là quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa lại càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với Tổ quốc hôm nay. Khi mà vấn đề Biển Đông đang là một thực tế nổi cộm trong đời sống quốc tế với những thủ đoạn vừa nham hiểm, vừa trắng trợn của thế lực bành trướng hiếu chiến đang thè cái “lưỡi bò” ham hố muốn liếm trọn vùng biển giàu “vàng đen” và vị trí chiến lược nối liền Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương này, thì việc thông tin đầy đủ và khơi động tình cảm yêu nước và ý chí bảo vệ chủ quyền lãnh thổ phải là nghĩa vụ của những người có trách nhiệm với đất nước. Đồng thời, càng phải có ý thức thường trực việc tuyên truyền về tình cảm yêu nước của thế hệ trẻ, cổ vũ và tạo cho họ điều kiện để thực hiện quyền được yêu nước của mình. Làm thất thoát hay để thui chột tình cảm yêu nước đó là có tội với đất nước, đáng hổ thẹn với cha ông đã bao đời đổ máu để giữ gìn từng tấc đất, từng thước biển, từng hòn đảo làm nên giang sơn gấm vóc hôm nay. Vì thế, tượng Đức Thánh Trần dựng tại Song Tử Tây cùng với phong trào “góp đá xây dựng Trường Sa” là một tín hiệu cổ vũ cho ý chí quật cường của thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay. Hai câu thơ ghi trong “Kỷ yếu Trường Sa” sau đây đã phần nào nói lên được điều đó:

“Xây vững chãi những công trình trên biển
Tôn cao nền Tổ quốc giữa đại dương”

Là một bán đảo với chiều dài gấp bốn chiều rộng, bờ biển trải dài từ Vịnh Bắc Bộ sang đến Vịnh Thái Lan, hải phận mở rộng ra 12 hải lý, tức là trên 22km và vùng kinh tế biển rộng 200 hải lý thường tương ứng với thềm lục địa ở đáy biển, nối dài bờ biển ra ngoài khơi đến độ sâu 200m thì chiến lược biển phải là một chiến lược có tầm vóc xuyên suốt thời gian và không gian. Khi con thuyền đất nước đã vượt qua quãng nước lợ pha vị mặn ở đầu cửa sông, khởi đầu một vòng lượn ngoạn mục ở khúc quanh của dòng chảy để hướng ra biển thì một “chiến lược biển” được vạch ra cách đây hơn 5 năm là sự ghi nhận một bứt phá trong tư duy về biển.

Phải chăng truyền thuyết 50 người con theo mẹ lên núi và 50 người con theo cha xuống biển là một lựa chọn của sự cân bằng tâm thế hướng núi và hướng biển. Vì thế, dựa vào địa hình, “yếu tố trội” biến đổi chậm nhất theo thời gian cùng với các yếu tố tự nhiên khác như khí hậu, sông ngòi và lớp phủ sinh vật, thì chọn “hướng núi” dựa vào núi để mà mở nước phải chăng là một sự lựa chọn trong thế chẳng đặng đừng vào thời ấy. Mặc dù vậy, trong sâu thẳm tâm thức Việt, cả hai hướng ấy quyện vào nhau. Những lời “nguyện nước thề non” của thi sĩ Tản Đà có sức khơi gợi mãnh liệt tâm thức ấy

“Non cao đã biết hay chưa,
Nước đi ra bể lại mưa về nguồn”

Mà đâu chỉ nỗi khắc khoải của một tài thơ nằm vắt ngang thế kỷ XIX và thế kỷ XX, hơn nửa thế kỷ sau nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cũng nói về sự gắn quyện ấy:

Trong khi ta về lại nhớ ta đi
Đi lên non cao, đi về biển rộng”

Vì trên đất nước ta đâu cũng có “những giòng sông nối đôi tay liền với biển khơi”. Người nhạc sĩ thiên tài ấy gợi lên một ý tưởng rất lạ: “Bao năm chờ đợi sóng gần ta” và rồi trong “bao năm chờ đợi” ấy liệu đã có những ai nghe được, cảm nhận được “biển có bâng khuâng gọi thầm”?
Vâng, biển gọi. Vì đi về phía biển là đi tìm một chân trời.

Lịch sử đã từng ghi nhận bản lĩnh mở đường, đi về phương Nam của Nguyễn Hoàng thế kỷ XVII. Bản lĩnh đó được bật dậy từ một tầm nhìn: nhìn ra cái thế chiến lược của việc mở nước về phương Nam, hướng ra biển từ giải Hoành Sơn tạo ra một thế phát triển mới. Quả là, “vạn đại dung thân” là gì, nếu không phải là thấy chiến lược bừng sáng trong đầu về một chân trời mới mở rộng ra trước mắt, không phải cho một đời Nguyễn Hoàng, mà cho ngàn ngàn đời một dân tộc thường xuyên đi tìm lối thoát khỏi một vị thế địa dư trứng nằm dưới đá ? (Cao Huy Thuần). Tầm nhìn chiến lược xuyên lịch sử, xuyên không gian và thời gian từ đôi mắt của bậc danh sĩ thế kỷ XVI Nguyễn Bỉnh Khiêm, với bản lĩnh và sự nghiệp của người anh hùng đi mở cõi Nguyễn Hoàng đã khởi đầu cho một chuyển đổi tâm thế dân tộc: hướng ra biển.

Gợi lại đôi điều “cảm thức về biển” khi vấn đề Biển Đông đang “nóng” đòi hỏi mỗi người Việt Nam phải biết hướng ra biển không chỉ bằng đôi mắt mà phải bằng cả trái tim. Chính với trái tim ấy mà Hồ Chí Minh quyết vượt biển tìm đường cứu nước trong trái tim rớm máu

“Đêm xa nước đầu tiên ai nỡ ngủ
Sóng vỗ dưới thân tàu đâu phải sóng quê hương
Trời từ đây chẳng xanh màu xứ sở
Xa nước rồi càng hiểu nước đau thương”

(Chế Lan Viên)

Vì thế, thay vì “làm sóng dưới con tàu đưa tiễn Bác”, hôm nay, nhân kỷ niệm ngày sinh lần thứ 122 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, học theo tầm nhìn đại dương của Bác Hồ, thế hệ trẻ quyết noi gương ông cha giữ vững và phát huy bản lĩnh Hồ Chí Minh trong sự nghiệp giữ nước và phát triển đất nước theo mong ước cuối cùng của Bác: “Xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới”.

GS Tương Lai
daidoanket.vn