QĐND – Thế là đã 65 năm Quốc hội khóa I thông qua Hiến pháp đầu tiên của nước ta, ngày 9-11-1946. Thời gian là vị quan tòa nghiêm khắc và công minh nhất thẩm định sự đúng sai của những tư tưởng, những quyết sách và nhất là hướng đi. Nhìn lại một chặng đường lịch sử gần hai phần ba thế kỷ, càng hiểu ra sự minh triết của Hồ Chí Minh, tác giả của Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, cha đẻ của Hiến pháp 1946 đặt nền móng cho Nhà nước pháp quyền đích thực của quốc gia ấy.

Ngay trong phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ ngày 3-9-1945, Hồ Chí Minh khẳng định: “Chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ”! Trong bộn bề những việc cấp bách hằng ngày với thù trong giặc ngoài, Hồ Chí Minh vẫn trực tiếp chỉ đạo việc soạn thảo Hiến pháp và cho ra đời bản Hiến pháp 1946 mà cho đến nay, giới nghiên cứu về luật pháp đánh giá là bản Hiến pháp mẫu mực nhất: Một hiến pháp dân chủ.

Là người bôn ba khắp năm châu bốn biển, thông hiểu nền văn hóa Tây phương từ một sự hiểu biết sâu sắc triết lý phương Đông và truyền thống văn hóa nước mình, Hồ Chí Minh có điều kiện trải nghiệm để nhìn ra những điều mà người khác có thể không nhìn thấy. Hơn ai hết, Hồ Chí Minh hiểu rõ dân tộc mình, nhân dân mình cần cái gì nhất. Điều đó quy định nội dung của Tuyên ngôn Độc lập 2-9-1945 và Hiến pháp 1946 – lời tuyên bố đĩnh đạc của nhân dân Việt Nam trước thế giới, khẳng định ý chí và khát vọng của dân tộc mình.

Dân chủ nằm ngay trong tên nước và mục tiêu hướng tới, tức cũng là hướng đi, được ghi rõ ngay dưới tên nước: Độc lập, Tự do, Hạnh phúc. Nước có độc lập thì dân mới có tự do để làm ăn sinh sống, tự do suy nghĩ và hành động để mưu cầu hạnh phúc. Dân chủ là điều kiện tiên quyết để có tự do và có tự do mới thực sự có hạnh phúc!

Bác Hồ bỏ lá phiếu bầu cử tại Hà Nội năm 1960. Ảnh tư liệu.

Thế nhưng, “dân chủ không thể được áp đặt bởi sự màu nhiệm những cơ chế của chính nó, dân chủ cần những người mang nó, sống động trong con người họ, và làm cho nó tồn tại sống động đối với tất cả mọi người”(1), ý tưởng ấy có sức gợi mở cho những tìm tòi về phương thức thực hành dân chủ mà Hồ Chí Minh tìm cách thực hiện. Hiến pháp 1946 là một minh chứng cho điều đó.

Thực ra Hồ Chí Minh hiểu rằng: “trong nhiều xã hội ngoài châu Âu, thông điệp đấu tranh giai cấp nghe xuôi tai hơn thông điệp dân chủ; sự phê phán nhân quyền dễ trót lọt hơn ý tưởng về dân quyền. Và như vậy là vì những lý do lịch sử: Ý tưởng về nhân quyền do bọn thực dân mang tới cho họ, áp đặt bằng nòng súng. Nhân quyền thuộc về kẻ chiến thắng, đương nhiên, trước mắt kẻ thua trận, đó là thứ ngụy trang cho sự thống trị thực dân”(2). Tuy nhiên, trong Tuyên ngôn Độc lập, Hồ Chí Minh đã dẫn ra tư tưởng về nhân quyền, bởi vì “ý tưởng xây dựng xã hội trên nền tảng quyền con người… là một ý tưởng phổ quát, đáp ứng một hy vọng toàn cầu”(3).

Cần nhớ rằng, trong “Bản yêu sách của nhân dân An Nam” gửi đến Hội nghị Véc-xây năm 1919, Nguyễn Ái Quốc đã đòi “thay đổi chế độ sắc luật bằng chế độ luật…”. Trong “Việt Nam yêu cầu ca” cũng đã có câu: “Bảy xin hiến pháp ban hành/ Trăm điều phải có thần linh pháp quyền”(4) [phải chăng đây là từ nguyên ngữ “l’esprit des lois” của Montesquieu?].

Trước đó, Nguyễn Ái Quốc đã chỉ ra: “nếu có một đảng độc lập tồn tại thì đảng này không phải đi ăn xin một vài quyền tự do mà thiếu nó thì con người là một tên nô lệ khốn khổ”… “Rất ôn hòa cả về nội dung lẫn hình thức, các nguyện vọng của chúng tôi nhằm vào những cải cách chủ yếu cho việc giải phóng chúng tôi, và nhằm vào những quyền tự do mà nếu không có chúng thì con người ngày nay chỉ là một kẻ nô lệ khốn nạn”(5).

Dẫn ra những điều trên để hiểu rằng, hoàn toàn không phải ngẫu nhiên mà Hồ Chí Minh đã mở đầu Tuyên ngôn Độc lập khai sinh ra Nhà nước dân chủ cộng hòa của mình bằng những câu tiêu biểu nhất về quyền con người, về khát vọng cháy bỏng của con người trong Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của cách mạng Pháp: “Hỡi đồng bào cả nước! Tất cả mọi người đều sinh ra bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”. Từ “quyền con người”, quyền đương nhiên không phải do ai ban phát cả, Hồ Chí Minh dẫn đến quyền của dân tộc với nội dung như đã dẫn ra ở trên.

Những ý tưởng tiêu biểu ấy được thể hiện một cách thật giản dị, dễ hiểu trong Hiến pháp 1946 với 70 điều. Nội dung tập trung về xác lập quyền của công dân và quyền của nhà nước, quyền giữa các cơ quan nhà nước với nhau, ở đó nổi bật lên hai vấn đề cơ bản nhất: Ngăn cấm sự lạm quyền của quyền lực nhà nước và đảm bảo quyền tự do dân chủ của công dân.

Để làm được điều đó, nội dung của Hiến pháp 1946 làm nổi bật lên nguyên tắc cơ bản: Đặt pháp quyền ở trên nhà nước và quyền phúc quyết Hiến pháp thuộc về nhân dân. Nhà nước pháp quyền ấy phải được tổ chức theo nguyên tắc “tam quyền phân lập” để kiểm tra nhau. Cơ quan Nhà nước và công chức chỉ làm được những điều luật pháp cho phép còn dân thì được phép làm tất cả những điều gì mà luật pháp không cấm. Những yếu tố pháp quyền nổi lên trên nguyên tắc quyền lực và tổ chức quyền lực là điều mà những Hiến pháp sau này không làm rõ được, thậm chí bỏ quên! Công việc của nhà nước và các cơ quan công quyền phải công khai và minh bạch trước dân, dân có quyền tham gia vào việc hoạch định pháp luật, giám sát và kiểm soát…

Trong nội dung của Hiến pháp 1946, nét nổi bật là việc kiểm soát quyền lực nhà nước chứa đựng tinh thần khoan dung của truyền thống Việt Nam. Ngay tại Điều 1 đã nổi rõ lên tinh thần ấy. “Nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hòa. Tất cả các quyền bính trong nước là của toàn dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo”. Những điểm khác như Hội đồng nhân dân cũng được xác định như một cơ quan “tự quản” của nhân dân địa phương, quyết định các vấn đề của địa phương, do nhân dân địa phương bầu chọn và chịu trách nhiệm trước họ. Ở đây đã thấp thoáng bóng dáng những đường nét tư duy về cái mà ngày nay ta gọi là “xã hội dân sự”. Định chế luật sư cũng đã được đề ra. Thậm chí, trong bối cảnh của một nhà nước mới thành lập, đang phải đối phó với thù trong giặc ngoài mà đã chững chạc khẳng định: “Những người ngoại quốc tranh đấu cho dân chủ và tự do mà phải trốn tránh thì được trú ngụ trên đất Việt Nam” trong Điều 16 của Hiến pháp 1946! Càng nghĩ càng thấm thía về tầm nhìn Hồ Chí Minh.

Và rồi, ở một đất nước mà nhà nước mang nặng “truyền thống” quan liêu, Hồ Chí Minh đã đòi hỏi xây dựng một “nhà nước đày tớ của dân”, điều mà nhiều nhà tư tưởng lớn của loài người đã từng ấp ủ, nhưng vấn đề là Hồ Chí Minh đã sớm đưa ngay ý tưởng đó vào việc tổ chức nhà nước và cố gắng thực hiện. Hồ Chí Minh đã nghiêm khắc cảnh báo ngay từ ngày chính quyền còn trong trứng nước: “các cơ quan của Chính phủ từ toàn quốc cho đến các làng, đều là công bộc của dân, nghĩa là để gánh việc chung cho dân, chứ không phải để đè đầu dân… Dân chủ thì Chính phủ phải là đày tớ. Làm việc ngày nay không phải để thăng quan phát tài. Nếu Chính phủ làm hại dân thì dân có quyền đuổi Chính phủ”.

Có thể nói, cơ cấu tổ chức quyền lực nhà nước được thể hiện trong Hiến pháp 1946 đã đặt nền móng cho một Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, trong đó các quyền tự do, bình đẳng về chính trị và xã hội của người công dân được công nhận và được bảo đảm bằng luật pháp. Hiến pháp năm 1946 thể hiện rất tập trung tư duy của Hồ Chí Minh về Nhà nước. Vì vậy, việc sửa đổi Hiến pháp sắp tới chỉ có ý nghĩa khi trung thực và nghiêm cẩn quán triệt điều ấy. Cũng có nghĩa là phải dám chỉ ra những bất cập của các bản Hiến pháp ra đời sau Hiến pháp 1946 và nguyên nhân cơ bản về những bất cập đó. Có như vậy thì việc sửa đổi Hiến pháp 1992 mới có ý nghĩa thiết thực, khỏi lãng phí sức người, sức của khi mà cuộc sống của dân đang còn quá nhiều khó khăn. Mọi sự khoa trương hình thức đều đi ngược với tư tưởng Hồ Chí Minh và sẽ đánh mất niềm tin của dân.

(1) Đại bách khoa toàn thư Pháp

(2, 3) Francois Furet. “Số phận một ý tưởng”. Người đưa tin UNESCO. Hà Nội, 1989, số 6, tr.5

(4, 5) Hồ Chí Minh Toàn tập. Tập 1. NXBCTQG Hà Nội 1995, tr.5 và tr.10

GS Tương Lai
qdnd.vn

Tiến sĩ Trần Xuân Giá, nguyên Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư:

QĐND – Cách đây hơn 1/4 thế kỷ, việc thực hiện cuộc điều chỉnh về giá – lương – tiền đã đẩy nền kinh tế Việt Nam đứng trước vòng xoáy của sự hỗn loạn. Tuy nhiên, “dĩ cùng tắc biến”, sự thất bại đó đã đưa Đảng ta đến một sự lựa chọn: “Đổi mới hay là chết” với những quyết định lịch sử tại Đại hội toàn quốc lần thứ VI năm 1986. Phóng viên Báo Quân đội nhân dân có cuộc trò chuyện với Tiến sĩ (TS) Trần Xuân Giá, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, người đã trực tiếp chứng kiến và tham gia các cuộc điều chỉnh này với vai trò là Phó chủ nhiệm Ủy ban Vật giá Nhà nước thời kỳ đó…

Phóng viên (PV): Nhiều người vẫn nghĩ rằng, Đảng Cộng sản Việt Nam có quyết định chuyển sang nền kinh tế thị trường bắt đầu từ Đại hội VI. Thế nhưng, qua ý đồ của các cuộc điều chỉnh về giá – lương – tiền, rõ ràng, tư duy quản lý kinh tế của Đảng đã có sự thay đổi từ trước năm 1986?

TS Trần Xuân Giá: Tôi có thể khẳng định thế này: Tư duy của Đảng ta về việc chuyển sang nền kinh tế thị trường có từ sớm, trước năm 1986 và nhất quán. Thực tiễn sôi động đã cho thấy mô hình cũ không còn phù hợp và đang cản trở quá trình đi lên của đất nước. Những năm 1979, 1980, đồng chí Tổng bí thư Lê Duẩn đã có nhiều cuộc làm việc, trao đổi, tranh luận thẳng thắn về vấn đề này với các nhà khoa học, nghiên cứu, tổ tư vấn… Ngay từ khi đó, ông đã nhìn thấy những bất ổn của mô hình và lường trước những khó khăn sẽ tới. Được dự một số buổi làm việc của Tổng bí thư, tôi thấy ông thường xoay quanh hai câu hỏi: “Làm gì để đối phó với cuộc khủng hoảng tới?” và “Bắt đầu từ đâu?”. Có thể nói, đó là một tầm nhìn rất mới và sớm khi đó. Năm 1980, ông ký ban hành Nghị quyết 26 của Bộ Chính trị, tháng 6-1985, Hội nghị Trung ương 8 (khóa V) tiếp tục ra nghị quyết về điều chỉnh giá – lương – tiền, với mục tiêu từng bước xóa bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp trong giá và lương, xây dựng và hoàn chỉnh cơ chế quản lý mới…

TS Trần Xuân Giá. Ảnh: Thanh Tuấn.

2 thị trường và kế hoạch 3 phần

PV: Thưa TS Trần Xuân Giá, hai cuộc điều chỉnh ở vào thời kỳ “tiền đổi mới” ấy có gì khác nhau không?

TS Trần Xuân Giá: Thực hiện các nghị quyết nói trên của Đảng, chúng ta đã tiến hành 2 cuộc điều chỉnh về giá – lương – tiền. Lần 1 vào năm 1980 – 1981 và lần 2 vào năm 1985. Hai cuộc điều chỉnh này gần như giống nhau về mục tiêu, nguyên tắc và cách làm. Chỉ khác là năm 1985 có phạm vi rộng hơn, quy mô lớn hơn, có đổi tiền, còn trước đó thì không.

PV: Có thể hình dung như thế nào về bối cảnh dẫn đến các cuộc điều chỉnh về giá – lương – tiền khi đó, thưa ông?

TS Trần Xuân Giá: Trước năm 1980, thị trường miền Bắc chỉ có chủ thể duy nhất đó là nhà nước. Nhà nước mua, nhà nước bán; lãi nhà nước thu, lỗ nhà nước bù. Do đó, giá cả không có ý nghĩa gì. Còn tiền lương thì một phần được trả bằng hiện vật, thông qua các mặt hàng thiết yếu (ban đầu có 45, sau còn 9, rồi 3 mặt hàng). Ở miền Nam, bên cạnh giá nhà nước thì thị trường tự do vẫn tiếp tục hoạt động mặc dù đã bị co hẹp nhiều khi chúng ta tiến hành cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa sau ngày thống nhất đất nước.

Bước sang năm 1980 ở ngoài nước có một sự kiện tác động rất mạnh đến nền kinh tế nước ta. Đó là khối SEV (Hội đồng tương trợ kinh tế của các nước xã hội chủ nghĩa) thay đổi nguyên tắc tính giá các mặt hàng mà chúng ta nhập khẩu. Nghĩa là từ việc chúng ta nhập khẩu với giá rất thấp nay phải chuyển sang giá mua bán thông thường trên thị trường với giá nhập khẩu cao hơn trước rất nhiều. Việc thay đổi này làm chúng ta mất khoảng 1 tỷ rúp chuyển nhượng mỗi năm (tương đương khoảng 1,6 đến 1,7 tỷ USD). Từ chỗ làm không đủ ăn, ngân sách thu không đủ chi, một phần phải vay cho tiêu dùng trong điều kiện giá nhập khẩu tăng lên tiếp tục là một sức ép cho một nền kinh tế vốn đang rất ốm yếu…

Lúc này trong nước đã xuất hiện hai loại thị trường với tên gọi: Thị trường có tổ chức và thị trường không có tổ chức. Trong hệ thống quản lý nhà nước cũng xuất hiện một yếu tố rất mới, đó là có thêm kế hoạch 2 (kế hoạch liên doanh liên kết) và kế hoạch 3 (kế hoạch làm ăn kiểu thị trường). Trước chỉ có kế hoạch 1 phần, nhà nước giao toàn bộ chỉ tiêu đầu vào cho sản xuất, đồng thời quyết định đầu ra của sản phẩm (bán cho ai, bán khi nào và bán theo giá nào). Trên thị trường hình thành 3 loại giá: Giá cứng của nhà nước, giá do nhà nước định một phần và giá do doanh nghiệp tự định theo nguyên tắc thỏa thuận (giá thỏa thuận). Ban đầu, 3 loại giá này chênh nhau không nhiều nhưng càng ngày chênh càng lớn, dẫn đến nhiều biểu hiện tiêu cực, khó kiểm soát như tuồn vật tư ra ngoài, vào trong rất phức tạp…

PV: Phương án của cuộc điều chỉnh giá – lương – tiền đã được đưa ra như thế nào?

TS Trần Xuân Giá: Việc điều chỉnh được thực hiện theo nguyên tắc: Trừ một số mặt hàng rất quan trọng, còn lại tính đủ chi phí hợp lý vào sản xuất; thực hiện cơ chế một giá trong toàn bộ hệ thống giá cả; đảm bảo tiền lương thực tế và xác lập quyền tự chủ về tài chính của các ngành và các cơ sở y tế. Phương án điều chỉnh được đưa ra là:

Về giá, để tiện cho tính toán, lấy giá thóc làm chuẩn, các mức giá của hàng hóa khác được quy ra theo giá thóc. Năm 1985, giá thóc được các chuyên gia tính toán trên thực tế bình quân là 25 đồng/kg (trước đổi tiền 14-9-1985). Các địa phương khác nhau thì mức giá thóc quy đổi này có thể cao hơn hoặc thấp hơn. Nhà nước ban hành mức giá mới của một số vật tư như xăng, dầu, xi măng, sắt…

Về lương, thực hiện nâng giá đến đâu thì tăng lương theo đó (bù giá vào lương theo cách nói lúc bấy giờ).

Về tiền, để đáp ứng giá mới, lương mới thì phải in thêm tiền, bảo đảm tổng tiền lưu thông trong cuộc điều chỉnh năm 1985 là 120 tỷ đồng. Nhưng vì không tự in được tiền và để in ít tiền mà vẫn có sức mua lớn, Chính phủ chủ trương đổi tiền. Một đồng mới sẽ đổi lấy 10 đồng hiện hành. Như thế, 12 tỷ đồng in mới và đem đổi sẽ tương đương 120 tỷ đồng hiện hành.

Như vậy, với việc điều chỉnh này trên thị trường đã hình thành mặt bằng giá mới, lương mới và tiền mới.

“Vỡ trận”, do đâu?

PV: Mong muốn của các nhà cải cách khi đó là khi nâng giá lên theo giá thị trường thì có thể cố định và quản lý theo cơ chế một giá đó nhưng cuối cùng đã thất bại. Giá cả tăng vọt, lạm phát phi mã. Tiền lương không còn ý nghĩa…

TS Trần Xuân Giá: Ban đầu kế hoạch tăng lương là 20% nhưng các bộ và tỉnh cho rằng mức đó là quá ít. Chính phủ chấp nhận tăng lương 100%. Trong khi đó, mức giá mới được Chính phủ quyết định đã rút xuống còn khoảng 70% so với kế hoạch ban đầu. Kết quả là chi ngân sách cho tiền lương tăng vọt nhưng thu ngân sách lại không tăng bao nhiêu do giá vật tư không tăng bằng mức như dự kiến. Để cứu ngân sách, tiền được phát hành hơn rất nhiều so với kế hoạch làm cho vật giá tăng mạnh (riêng với nông sản, năm 1986 tăng 2000% so với năm 1976) và lạm phát bùng nổ (đỉnh điểm năm 1986 lên đến 774%), làm kiệt quệ kinh tế. Tiền phát hành nhiều mà vẫn không đủ. Lương công nhân không có. Vật tư, hàng hóa khan hiếm. Chỉ số giá bán lẻ của thị trường xã hội năm 1986 tăng 587,2% so với năm 1985. Để điều chỉnh tình trạng suy thoái với những biện pháp giảm lượng hàng buôn qua ngả chợ đen đã dẫn đến việc “ngăn sông cấm chợ” và lùng bắt hàng “lậu”. Nhưng những biện pháp hành chính đó càng làm lệch lạc hệ thống giá cả…

PV: Nói như nhà nghiên cứu lịch sử kinh tế Đặng Phong thì cuộc điều chỉnh giá – lương – tiền đã bị “vỡ trận”. Theo ông, đâu là nguyên nhân chính của thất bại này?

TS Trần Xuân Giá: Chúng ta đề ra chủ trương thực hiện các cuộc điều chỉnh về giá – lương – tiền, đặc biệt là cuộc tổng điều chỉnh năm 1985 trong tình hình kinh tế đang biến động mạnh, song lại thiếu biện pháp đồng bộ và các giải pháp cụ thể, tiến hành thiếu chuẩn bị chu đáo, không phù hợp với tình hình thực tế nên khi triển khai nghị quyết vào cuộc sống đã phạm sai lầm nghiêm trọng. Mà nguyên nhân mấu chốt ở đây chính là chắp vá giữa tư tưởng cải cách với mô hình, cơ chế quản lý cũ đã lạc hậu… Nhưng thất bại này đã giúp Đảng ta có thêm những căn cứ, cơ sở quan trọng để đưa ra quyết định lịch sử tại Đại hội VI.

PV: Sau hơn 1/4 thế kỷ, câu chuyện giá – lương – tiền vẫn là đề tài nóng bỏng hôm nay. Tất nhiên bối cảnh và tình hình đất nước cũng như quốc tế đã khác trước nhiều.

TS Trần Xuân Giá: Tôi nghĩ cuộc điều chỉnh giá – lương – tiền không chỉ là câu chuyện của một thời mà nó vẫn thời sự trong giai đoạn hiện nay. Đặc biệt là những kinh nghiệm, bài học, có thể nói là “xương máu” trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của chúng ta nói chung, cũng như gần đây Đảng chủ trương tái cơ cấu nền kinh tế, xây dựng mô hình tăng trưởng mới nói riêng, theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XI và Hội nghị Trung ương 3 (khóa XI) vừa qua.

PV: Xin cảm ơn ông!

Trần Hoàng Tiến thực hiện
qdnd.vn

Bi-gia là đại úy quân đội Pháp, có mặt tại Việt Nam từ 1945, trải qua các trận chiến đấu ở Tây Bắc, ở Đồng Bằng rồi Điện Biên Phủ 1954; Bị bắt làm tù binh sau chiến thắng Điện Biên Phủ với quân hàm đại tá. Trở về Pháp làm việc trong quân đội Pháp, thăng cấp tướng, Bộ trưởng Quốc phòng. Hai vợ chồng Bi-gia, tháng 6-1994 đã trở lại thăm chiến trường Điện Biên Phủ.

Tháng 9-1945, quân Nhật giao nộp vũ khí cho quân đội Anh tại Sài Gòn.

Tháng 10-1945, quân Pháp tấn công Kim Long Tự (chùa Rồng Vàng, Mỹ Tho).

Tháng 3-1946, lính gác Pháp-Việt-Quốc dân Đảng tại Hải Phòng.

Ngày 8-3-1946, quân Pháp vào Hải Phòng.

Tháng 3-1946, lính gác Pháp-Việt-Tàu Tưởng tại Hải Phòng.

Lính Pháp chuẩn bị vượt qua một cây cầu vừa bị xe tăng của Bán Lữ đoàn số 2 phá hủy.

Lính Pháp chuẩn bị vượt qua một cây cầu vừa bị xe tăng của Bán Lữ đoàn số 2 phá hủy.

Một toán quân Tàu Tưởng trên Đường số 4 (ngày 18-12-1949).

Năm 1950, quân Pháp tấn công Thái Nguyên.

Dẫn giải tù binh Pháp, ngày 18-6-1954.

Từ sách ảnh “Cuộc chiến tranh Đông Dương của tôi” – Tác giả: Bi-gia, nguyên Bộ trưởng Quốc phòng Pháp.
qdnd.vn

QĐND – Báo điện tử Trung Quốc bbs.cri.cn, ngày 2-6-2009, đăng tải bài Con cháu Tôn Trung Sơn bước ra khỏi vòng hào quang vĩ nhân, lánh xa chính trị ồn ào, hòa mình vào cuộc sống bình dân đã đăng trên báo Trung Quốc Vĩ nhân tiền bối quốc tế (Quốc tế tiên khu đạo báo).

Tôn Trung Sơn (12-11-1866 / 12-3-1925).

Chúng tôi giới thiệu bài báo trên để bạn đọc tham khảo, hiểu biết thêm về gia tộc vĩ nhân Tôn Trung Sơn (1866-1925), một nhà cách mạng dân chủ vĩ đại, chẳng những được tôn vinh là “Người cha của đất nước” (quốc phụ) Trung Hoa, mà còn có ảnh hưởng lớn lao trên thế giới.

Tôn Huệ Phấn ra sức tuyên truyền tư tưởng Tôn Trung Sơn

Trong ánh hoàng hôn buông xuống phía tây, Tôn Huệ Phấn ngồi trên chiếc xe lăn cót két kêu nhè nhẹ, trong lòng ôm một tập văn của ông nội. 115 năm trước, ông nội của bà – Tôn Trung Sơn tiên sinh cũng ở tại đây sáng lập ra Hưng Trung Hội, với tôn chỉ “Đánh đuổi ngoại bang, khôi phục Trung Hoa”, sau đó ảnh hưởng lớn đến vận mệnh của Trung Quốc.

“Ngày nay, sự an nguy tồn vong của Trung Quốc, hoàn toàn là do quốc dân Trung Quốc chúng ta ngủ hay là thức”. Tôn Huệ Phấn gần tuổi thất tuần lắng nghe hết lần này đến lần khác băng ghi âm tiếng nói của ông nội năm xưa đang hùng hồn diễn giảng. Nước mắt đầm đìa trên đôi gò má của bà.

Tôn Huệ Phấn.

Nhân dịp kỷ niệm 80 năm từ trần của Tôn Trung Sơn (1925-2005), con cháu của ông tại khắp nơi trên thế giới kỷ niệm Tôn Trung Sơn bằng mọi phương thức. Là một Đại tổng thống lâm thời của Trung Hoa Dân Quốc, gia đình của Tôn Trung Sơn khi ấy thuộc về “Gia tộc số 1 Dân Quốc” (Dân Quốc đệ nhất gia). Thế mà, cuộc đời của con cháu ông thực ra không chói sáng như Tôn Trung Sơn tiên sinh, mà là bi hoan ly hợp, tràn đầy sắc thái huyền thoại.

Xa lánh chính trị ồn ào, hòa mình vào cuộc sống bình dân

Tôn Trung Sơn tiên sinh suốt đời trải qua ba lần hôn nhân, để lại người con trai độc nhất Tôn Khoa và hai người con gái Tôn Diên, Tôn Uyển, tất cả đều do bà Lư Mộ Trinh, người vợ thứ nhất sinh ra. Trưởng nữ Tôn Diên chết sớm, và không có con trai nối dõi. Con gái út Tôn Uyển lần lượt sinh ra 4 người con trai con gái. So sánh, cây đời của chi tộc trưởng nam Tôn Khoa là cành lá xum xuê nhất, tổng cộng sinh ra hai con trai, bốn con gái.

Con cháu của Tôn Trung Sơn thực ra không nổi trội trên vũ đài chính trị. Trong thế hệ thứ hai, chỉ có trưởng nam Tôn Khoa (1891-1973) dưới vòng hào quang của phụ thân đã từng đảm nhiệm những chức vụ trọng yếu trong Chính phủ Dân quốc: Phó chủ tịch Chính phủ Trung ương Quốc dân đảng; Người duy nhất trong lịch sử Trung Hoa Dân Quốc đã từng đảm nhiệm chức vụ Viện trưởng của 3 Viện (Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp), công nhiên đối kháng với Tưởng Giới Thạch. Cuối đời tại Đài Loan, ông vẫn đảm nhiệm các chức vụ “Tư vấn chính trị Phủ Tổng thống”, “Viện trưởng Viện Khảo thí”.

Hai người con trai của Tôn Khoa: Tôn Trị Bình đã từng ra làm Ủy viên Hội đồng Thi đua của Quốc dân đảng và Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Truyền hình Đài Loan; Tôn Trị Cường thì chỉ đảm nhiệm Thư ký “Cục Tín thác Trung ương” và Cố vấn Viện Bảo tàng Cố Cung (Đài Bắc). Đến thế hệ thứ tư, con trai của Tôn Trị Bình là Tôn Quốc Hùng, năm 2005 đã từng được mời ra làm “Cố vấn Quốc sách” cho người đứng đầu Đài Loan Trần Thủy Biển.

Đại đa số con cháu của Tôn Trung Sơn đều sống cuộc đời bình dân tại nước ngoài. Lâm Luân, cháu dâu của Tôn Trung Sơn đã từng giới thiệu rằng: “Tuy là con cháu của vĩ nhân, song chúng tôi không nghĩ đến chuyện đòi đặc quyền đặc lợi, thường ngày đều sống rất bình lặng. Tất cả bà con hàng xóm láng giềng ở nước ngoài cũng đều biết chúng tôi là con cháu của Tôn Trung Sơn, song mọi người sống một cuộc sống bình thường, nên đi làm thì đi làm, nên sinh hoạt thì đi sinh hoạt”.

Đoàn đại biểu thân tộc của nhà cách mạng vĩ đại Tôn Trung Sơn về thăm thành phố Trung Sơn nhân kỷ niệm 100 năm Cách mạng Tân Hợi (1911-2011).

Bà Tôn Huệ Phấn, cháu gái của Tôn Trung Sơn thì rất không thích được gọi danh hiệu là “Cháu gái Tôn Trung Sơn”. Mấy năm trước, khi bà theo người nhà về Nam Kinh bái yết Lăng Tôn Trung Sơn, trông thấy du khách đứng chờ đón chào ở dưới chân núi, Tôn Huệ Phấn bèn nói: “Tôi không cần những đặc quyền như vậy!”.

Bà còn nói rằng: “Tôi chính là tôi. Tôi là con cháu của ai, thực ra không quan trọng lắm, điều quan trọng chính là bản thân tôi có năng lực gì”.

Sau đấy, Tôn Huệ Phấn ra làm Lãnh sự Thương vụ của Đại sứ quán Mỹ tại Trung Quốc. Bằng tài ngoại giao xuất sắc của mình, bà đã chứng minh: Mình không cần sống dưới vòng hào quang “con cháu danh gia vọng tộc”, cũng có thể sống một cuộc đời tươi đẹp.

“Tôn Trung Sơn không phải của một cá nhân tôi”

Tôn Trung Sơn suốt đời lưu ly ghềnh thác, con cháu của ông thì sống tản mát ở trong và ngoài nước, trong đó đại đa số định cư tại Mỹ. Thời gian thấm thoắt thoi đưa, con cháu của Tôn Trung Sơn ngày nay cũng ngẫu nhiên trở về Tổ quốc bái yết ông, có người còn quyên góp ủng hộ sự nghiệp giáo dục của Tổ quốc.

“Tôi không được tai nghe trực tiếp lời dạy bảo của ông nội, song tôi vô cùng kính yêu ngưỡng mộ ông tôi”. Bà Tôn Huệ Phấn nói như vậy khi trả lời phỏng vấn qua điện thoại vượt đại dương của báo “Vĩ nhân tiền bối quốc tế”.

Bà Tôn Huệ Phấn hiện nay đảm nhiệm Chủ tịch Quỹ Giáo dục Hòa bình Tôn Trung Sơn, Hội trưởng Hội Từ thiện Phụ nữ Trung Quốc tại Ha-oai (Hawaii).

Bà Tôn Huệ Phấn bị bệnh phong thấp nặng, phải ngồi trên xe lăn, nhưng vẫn không từ gian khổ đi theo vết chân ngày xưa của Tôn Trung Sơn tới khắp nơi trên thế giới như: Đại lục Trung Quốc, Đài Loan, Đông Nam Á và Âu Mỹ, v.v.. diễn giảng trên một nghìn cuộc, tích cực tuyên truyền phát huy tư tưởng của ông nội Tôn Trung Sơn. Hiện tại, bà Tôn Huệ Phấn truyền giao nhiệm vụ nặng nề tuyên truyền tư tưởng Tôn Trung Sơn cho con trai của bà là Vương Tổ Diệu, hy vọng tư tưởng Tôn Trung Sơn có thể truyền thừa mãi mãi.

Bà Tôn Huệ Phấn nói: “Suốt cuộc đời này của tôi, điều tôi cảm thấy hạnh phúc sung sướng nhất là có một người ông nội như thế. Nhưng, ông không phải là của một cá nhân tôi, mà ông thuộc về nhân dân toàn Trung Quốc. Tôi hy vọng tinh thần của ông nội có thể khích lệ những người trẻ tuổi ngày nay, không được buông lơi bất cứ mục tiêu nào”.

Vũ Phong Tạo
qdnd.vn

QĐND – Năm 1952, khi phe diều hâu ở Oa-sinh-tơn đang đẩy mạnh cuộc can thiệp quân sự vào Việt Nam, các báo Mỹ đột ngột đưa tin Trưởng phái bộ quân sự Mỹ ở Sài Gòn, tướng Brinh “tự sát” trong một tình huống không rõ ràng. Tướng Brinh có phải là nạn nhân của một âm mưu “diệt khẩu”, hay thậm chí là quân nhân Mỹ “phản chiến” đầu tiên, như dư luận đồn đoán? Năm 2012, tròn 60 năm sau sự kiện trên, liệu Nhà Trắng có giải mật nguyên nhân cái chết này?

Khi “Việt cộng” tiến công cư xá Brink đúng đêm Nô-en 1964, truyền thông phương Tây mới chợt nhớ về cái chết kỳ quặc của một tướng Mỹ xảy ra vào trước đó một giáp – thời kỳ Oa-sinh-tơn nhúng tay vào Đông Dương, để cấp cứu “ông bạn” Pháp đang “chìm tàu” ở đây. Đó là tướng Phrăng-xít Brinh (Francis Brink) (1893–1952).

Tướng Phrăng-xít Brinh (1893 – 1952). Nguồn: http://www.generals.dk

Trái với một truyền thống rùm beng về quân sử, các trang tư liệu, lưu trữ của Hoa Kỳ về một người hùng trận mạc như tướng Brinh có vẻ sơ sài. Chỉ thấy nói ông ta tốt nghiệp trường quân sự có tiếng Coóc-neo (Cornell), từng nổi danh trong các cuộc chiến thuộc nửa đầu thế kỷ XX của Mỹ. Brinh đã từng giảng về chiến thuật quân sự ở Đại học quốc gia Lu-i-di-a-na (Louisiana) 1928-1934, nơi ông cũng làm huấn luyện viên quyền anh.

Cuối thế chiến II, Brinh được vinh thăng chuẩn tướng trên cương vị Trưởng phòng Tác chiến của Bộ chỉ huy chiến trường Đông Nam Á. Nơi đây đã xảy ra các chiến dịch của quân Mỹ tại Miến Điện (Burma, nay là Mi-an-ma) với các xung đột chống quân Nhật ở Thái Lan và Ma-lai-xi-a.

Chọn mặt gửi vàng

Nhân những cơn lốc chiến tranh lạnh, Oa-sinh-tơn ra mặt bênh vực quyền lợi thực dân của Pháp ở Đông Dương, những quan tâm nửa vời về độc lập cho các dân tộc thuộc địa ở đây của Tổng thống Ru-giơ-ven ở Cai-rô và Tê-hê-ran (1943) đã chìm vào sương mờ quá khứ. Viện trợ Mỹ cho Pháp bắt đầu bằng 10 triệu đô-la năm 1950 và vọt lên trên 1 tỷ đô-la năm 1954, chiếm tới 78% chiến phí của Pháp ở Đông Dương.

Hiện thực hóa một ý đồ của kế hoạch Rơ-ve (Revers) (1949) là ngụy tạo “chủ quyền” cho các chính quyền bù nhìn, tại Sài Gòn ngày 23-9-1950, đã rùm beng lễ ký các Hiệp định quân sự giữa Mỹ với Pháp và các “chính phủ thuộc khối Liên hiệp Pháp” ở Đông Dương. Theo quân sử Mỹ, từ đây đã thiết lập được nền móng cho viện trợ quân sự và kinh tế của Mỹ đổ vào Đông Dương. Cơ chế hành chính của nó là Phái bộ hiệp trợ và cố vấn quân sự Mỹ (viết tắt là MAAG). MAAG do tướng Brinh cầm đầu từ 10-10-1950, với chức trách là quản trị chương trình viện trợ Mỹ cho Đông Dương, và bảo đảm hậu cần cho “quân đội thuộc Khối liên hiệp Pháp”. Huấn luyện cho “quân đội Việt Nam” (ngụy) vẫn do Pháp thực hiện.[1]

Nửa chừng xuân…

Học giả hôm nay không được ưu ái về tư liệu lưu trữ về vụ tướng Brinh “tự tử” xảy ra vào sáng 24-6-1952 ngay tại Lầu Năm Góc. Tin này hầu như được đưa một lần với nội dung gần như nhau cùng ngày 25-6-1952, trên hầu hết các báo địa phương, không mấy tên tuổi.

Cụ thể, báo Ban Ngày (The Day) ra 25-6-1952 tiết lộ rằng, bạn bè của tướng Brinh nói nguyên nhân là do ông ta “đã vô cùng thất vọng với tình hình ở Đông Dương, nhưng lại không biết làm gì (để cải thiện)” (“…Brink had been badly depressed but that the Indochina situation had nothing to do with it”); rằng khẩu súng ngắn Brinh dùng tự sát “cỡ nhỏ”, nên nhà đương cục cho rằng ông ta vẫn đủ sức chịu đựng để tự thực hiện tới ba phát bắn, đến khi chết hẳn[2]. Báo Trạng sư vùng Victoria (Victoria Advocate), bang Tếch-xát (Texas), nói thêm Tổng tham mưu trưởng quân đội Mỹ, tướng Lao-tơn Côn-lin (Lawton Colins) gần như là chứng nhân của vụ này vì phòng làm việc của Brinh nằm cùng tầng với phòng của Côn-lin. Ca ngợi Brinh là một quân nhân tận tụy, tướng Côn-lin dường như cho rằng viên thủ trưởng MAAG tuẫn tiết vì đã “kiệt sức khi cáng đáng đặc nhiệm này”[3].

Tướng Brinh vừa mới từ Sài Gòn về Oa-sinh-tơn dự một hội nghị quân sự liên quan đến tình hình quân sự phía Đông (gồm cả chiến trường Đông Dương). Các báo cho hay, nhân viên điều tra các vụ đột tử (coroner) của khu vực, ông Ma-grút-đơ Mác Đô-nan (A.Magruder McDonald) nói rằng, có thể tướng Brinh tự sát thật, nhưng ông chưa đưa ra kết luận chính thức cho đến khi kết thúc điều tra.

Những phát súng trong sương mù

Việc tìm kiếm các kết luận pháp lý chính thức về cái chết của tướng Brinh bằng truy cập qua lưu trữ truyền thông Mỹ không có kết quả. Một trang điện tử điều tra về các vụ việc tiêu cực trong quân đội Mỹ[4] cũng khẳng định, rằng gần 6 thập kỷ đã qua, nhưng “vụ tướng Brinh” vẫn thuộc khái niệm sương mù chiến tranh.

Sách “Nhận thức chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam: Truyền thuyết, bóng tối, người hùng”, Nxb Christopher Pub House (1998).

Militarycoruption.com đưa ra một loạt những câu hỏi nhưng tờ báo điện tử chuyên về các vụ bê bối trong quân đội Mỹ này chưa hề được câu trả lời. Thứ nhất, tới nay không có nguồn nào nói rõ có dấu ngón tay của tướng Brinh trên cò khẩu súng được xem là đã được ông ta dùng để tự sát hay không? Thứ hai, “chẳng ai dám to giọng hỏi xem tại sao một quân nhân làm đến cấp tướng lại cố bắn được tới ba phát đạn súng lục cỡ nhỏ vào ngực mình”, trong khi ai cũng biết chỉ cần một viên đạn súng Colt tự động 45 bắn vào hàm dưới đem lại hiệu quả cao hơn, Militarycoruption.com chia sẻ sự thắc mắc đó.

Cuối cùng, không có một hồ sơ nào về cái chết của tướng Brinh được lưu tại quê nhà ông. Văn phòng Các vụ đột tử cho hay, toàn bộ giấy tờ của vụ này đã được chuyển về Bộ Quốc phòng. Để rồi năm 1973 (năm Nhà Trắng buộc phải ký Hiệp định Pa-ri), toàn bộ các hồ sơ bệnh sử và cả biên bản điều tra vụ chết bất thường theo luật định (coroner) đã bị hủy hoại trong một hỏa hoạn tại Trung tâm Lưu trữ quân sự tại Xanh Lu-i (St. Louis), bang Mi-du-ri (Missouri), theo sách “Nhận thức chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam: Truyền thuyết, Góc khuất, và người hùng” (Vietnam Military Lore: Legends, Shadows & Heroes) của tác giả Rây Bao-dơ (Ray Bows).

Tướng Brinh đã không hề để lại thư tuyệt mệnh. Ngay trước khi xảy ra vụ tự sát, viên tướng này còn gọi điện cho Lây-la-ni (Leilani) con gái mình, báo ông sắp tới thăm gia đình cô. Phu nhân tướng Brinh lúc đó vẫn ở Sài Gòn. Lây-la-ni nói chưa bao giờ thấy cha mình đeo súng phòng thân hay vũ khí cá nhân. Bà cũng cho biết, ban đầu gia đình đã được quân đội Mỹ cho hay tướng Brinh “đã tự bắn xuyên qua miệng”, rằng quân đội Mỹ sau đó đã không thể đưa ra một tường thuật mạch lạc vụ việc này. Các thành viên khác của gia đình cũng cho biết đã cố tìm hiểu nguyên nhân cái chết đầy bí hiểm (mystery) của tướng Brinh, nhưng vô vọng. Cháu của viên tướng này nói với tác giả Rây Bao-dơ rằng trong lễ tang “Ở Oa-sinh-tơn, không ai muốn nói gì về chuyện này (vì sao tướng Brinh tự sát)”.

60 năm mồ yên mả lặng?

Nay nhìn lại, tờ báo điện tử Militarycoruption.com cho rằng tướng Brinh chẳng có cớ gì đến nước phải tự vẫn. Cho dù ai đó loan trên truyền thông thời 1952, rằng viên tướng này chán đời do bệnh tật, nên đã tự bắn 3 viên đạn vào người ngay trên bàn làm việc. “Vụ này kết luận rồi, hãy tiến về phía trước” người ta khuyên. Tờ Militarycoruption.com không hiểu vì sao viên tướng này lại giấu vợ con chuyện mình bị “trọng bệnh”, và nếu ai bị bệnh như tiểu đường, xơ cứng động mạch cũng tự sát thì thế giới này đã đầy xác chết…

Con một người bạn của tướng Brinh kể lại: “Trong lần cuối cùng từ Đông Dương về tới thăm cha tôi, Phrăng-xít Brinh bảo cha tôi rằng tình hình Việt Nam rất đáng lo ngại, và quan điểm của ông ta không được ưa chuộng… Ông ta cảm thấy cuộc sống của mình có thể bị đe dọa, do biết quá nhiều”.

Rây Bao-dơ viết: “Tướng Brinh là một quân nhân đúng nghĩa, ông ta hiểu rõ sự khác biệt giữa các quân lệnh hợp luật và không hợp luật… chắc là ông ta đã khăng khăng đưa các vụ việc, như buôn lậu thuốc phiện (dùng máy bay quân sự) và vũ khí Mỹ (mà người Pháp làm ở Đông Dương) ra Quốc hội Mỹ và Nhà Trắng”. “Bảo vệ” Pháp lúc đó đồng nghĩa với thực hiện học thuyết Truman – “chống sự xâm lược trực tiếp và gián tiếp của cộng sản”.

Brinh chết, tướng Tô-mát Tráp-neo (Thomas Trapnell) sang nhậm chức đứng đầu MAAG, cổ động cho quan điểm tăng cường sự có mặt của Mỹ ở Đông Dương. Tiếp sau là những gì, thì cả thế giới đều biết.

Militarycoruption.com nói rõ hơn, cho rằng nếu tướng Brinh kịp tiết lộ những điều ông biết ra công luận Mỹ, “hẳn là cuộc thảm sát dài hạn dành cho nước Mỹ ở Việt Nam đã được ngăn chặn”.

Ai đó sẽ bảo rằng vẫn chỉ là những giả thuyết mà thôi. Nhưng công luận Mỹ vẫn tự hỏi[5] vì sao lại có những nỗ lực bất thường đến thế để gia cố những bức tường yên lặng đáng sợ bao quanh nấm mồ của tướng Brinh trong suốt sáu thập kỷ?

Lê Đỗ Huy (tổng hợp)
qdnd.vn

[1] http://www.history.army.mil/books/Vietnam/Comm-Control/ch01.htm

[2]http://news.google.com/newspapers?nid=1915&dat=19520625&id=gewgAAAAIBAJ&sjid=PHIFAAAAIBAJ&pg=5135,3936073

[3]http://news.google.com/newspapers?nid=861&dat=19520625&id=NSocAAAAIBAJ&sjid=yVoEAAAAIBAJ&pg=6678,6459970

[4]http://www.militarycorruption.com/brink.htm

[5]http://www.militarycorruption.com/brink.htm

Kỷ niệm 66 năm Ngày Chiến thắng phát xít Đức (9-5-1945/9-5-2011)

QĐND – Để ghi nhớ Chiến thắng phát xít Đức, Đoàn Chủ tịch Xô-viết Tối cao Liên Xô đã ra Sắc lệnh về phong tặng danh hiệu vinh dự “Thành phố anh hùng” cho 13 thành phố. Danh hiệu vinh dự này được phong tặng cho những thành phố mà những người bảo vệ nó đã thể hiện chủ nghĩa anh hùng cách mạng, lòng dũng cảm và kiên cường trước quân thù trong những năm Chiến tranh vệ quốc vĩ đại chống phát xít Đức xâm lược…

Ngày 8-5-1965, 7 thành phố: Mát-xcơ-va, Lê-nin-grát, Xta-lin-grát, Ki-ép, Ô-đe-xa, Xê-va-xtô-pôn và Pháo đài Brét đã được Đoàn Chủ tịch Xô-viết Tối cao Liên Xô ra Sắc lệnh phong tặng danh hiệu Anh hùng. Ngày 14-9-1973, hai thành phố: Nô-vô-rô-sích và Kerch; ngày 26-6-1974: thành phố Min-xcơ, ngày 7-12-1976: Thành phố Tu-la, ngày 6-5-1985: Hai thành phố Múc-man-xcơ và Xmô-len-xcơ tiếp tục được xét tặng danh hiệu cao quý này.

Quần thể tượng đài kỷ niệm trên đồi Ma-mai-ép tại thành phố Vôn-ga-grát.

Sau đây là 4 trong số 13 thành phố Anh hùng tiêu biểu:

* Thành phố-Pháo đài Anh hùng Brét

Pháo đài Brét được xây dựng vào năm 1833-1842 thời nước Nga Sa hoàng, cách thị trấn Brét 2km về phía Tây, bên hữu ngạn sông Buga-Tây, sát biên giới với Ba Lan. Thời Liên Xô đây là nơi đồn trú của quân đội biên phòng Xô-viết.

Ngay từ ngày đầu quân Đức bội ước tấn công Liên Xô (22-6-1941), quân số của quân đội Xô-viết ở đây kể cả lực lượng thuộc Bộ Nội vụ không tới 3,5 nghìn chiến binh. Quân phát xít với lực lượng vượt xa cả về quân số và vũ khí-quân đoàn 12 thuộc “Cụm quân Trung tâm” cùng 3 trung đoàn pháo binh phối hợp, đã hùng hổ tấn công tưởng rằng nhanh chóng nuốt chửng pháo đài này. Trước sức tấn công của bộ binh, pháo binh, xe tăng và không quân Đức, Brét bị rơi vào vòng vây chặt của quân thù. Trong tình thế hiểm nghèo, các chiến sĩ bảo vệ Brét đã thành lập Bộ chỉ huy phòng thủ, đứng đầu là Đại úy I.N. Giu-ba-chốp và chính ủy E.M. Pô-min. Từ ngày 22 cho tới 30-6-1941, quân địch với lực lượng đông gấp rất nhiều lần và vũ khí đủ loại đã nhiều đợt tấn công đồng loạt từ các hướng vào Brét.

Các chiến sĩ Xô-viết với tinh thần quả cảm và mưu trí đã giữ vững được trận địa nhiều ngày, đồng thời mở những đợt phản công quyết liệt, gây cho địch nhiều thiệt hại lớn. Tuy nhiên ở vào thế bị cô lập và không được bổ sung quân số, đạn dược cũng như thiếu thức ăn, nước uống, thuốc men… do những khó khăn lớn và thiệt hại nặng nề của quân đội Xô-viết những ngày đầu chiến tranh, pháo đài Brét dần dần bị quân thù đánh lấn. Các chiến sĩ bảo vệ phải chia lẻ lui dần vào các hang hốc, hầm ngầm để chống cự cho đến hơi thở cuối cùng. Tới ngày 20-7-1941, nhiều chiến sĩ đã hy sinh, một số vì kiệt sức và bị thương đã rơi vào tay giặc, số ít còn lại thoát được vòng vây trở về tham gia phong trào du kích.

* Thành phố anh hùng Mát-xcơ-va – trái tim của đất nước Xô-viết

Từ ngày 30-9-1941, bắt đầu trận chiến ngoại ô thủ đô Mát-xcơ-va, một trong những chiến dịch lớn nhất của Chiến tranh thế giới thứ II. Với ý đồ chiến lược là chiếm cho được Mát-xcơ-va, theo kế hoạch “chiến tranh chớp nhoáng”, Bộ Tổng chỉ huy Đức đã tung vào đây một lực lượng vượt trội so với quân đội Xô-viết: Quân số gấp 1,4 lần (1,8 triệu so với 1,25 triệu); Vũ khí lớn gấp 1,8 lần (14.000 đơn vị so với 7.600); Xe tăng gấp 1,7 lần (1.700 chiếc so với 990); máy bay gấp 2 lần (1.390 chiếc so với 677).

Các đơn vị của Phương diện quân miền Tây, Quân khu Mát-xcơ-va, nhân dân lao động nội và ngoại thành đã kiên cường đánh trả quân thù. Từ các vùng, miền, các nước Cộng hòa trong Liên bang đã nhanh chóng đưa tới mặt trận này những đội quân, những đoàn tàu, xe chở vũ khí để góp sức cùng quân, dân Mát-xcơ-va đánh địch. Dựa vào hậu phương vững chắc, với tinh thần quả cảm, các chiến binh Xô-viết hết đợt này tới đợt khác giành giật với quân thù từng tấc đất, ngôi nhà, từng thôn xóm, làng mạc ở ngoại ô thành phố.

Báo “Sự thật” – Cơ quan trung ương của Đảng Cộng sản Liên Xô ra lời kêu gọi: “Không để quân thù tiến thêm một bước tới Mát-xcơ-va!”. Ngày 5 đến 6-12-1941 bắt đầu cuộc phản công của các lực lượng vũ trang Xô-viết. Khắp nơi trên ngoại thành Mát-xcơ-va mịt mù lửa đạn. Các phương diện quân Miền Tây, Ka-li-nin, Bri-an-xcơ, Tây-Nam, các tập đoàn không quân đã phối hợp chiến đấu, từng bước đẩy lùi quân phát xít ra khỏi ngoại ô Thủ đô và các vùng rộng lớn bao quanh hơn 11 nghìn điểm dân cư. 38 sư đoàn thiện chiến thuộc “Cụm quân Trung tâm” của địch bị đánh tan. Hơn nửa triệu lính và sĩ quan Đức bị tiêu diệt. 1.300 xe tăng, 2.500 đại bác, hơn 15 ngàn xe quân sự, 1.600 máy bay địch bị phá hủy và bắn rơi. Quân Đức bị đẩy lùi khỏi vùng Mát-xcơ-va từ 100 đến 350km.

* Thành phố mang tên Lê-nin – cái nôi của cách mạng Tháng Mười Nga

Là một trong những trung tâm chính trị, kinh tế, khoa học và văn hóa lớn nhất của Liên Xô, do vậy khi vạch kế hoạch tấn công Liên Xô, phát xít Đức đã đặt mục tiêu xâm chiếm Lê-nin-grát (Xanh Pê-téc-bua) trong thời gian gần và nhanh nhất. Với mục tiêu chính trị và chiến lược: xóa bỏ khỏi bản đồ thế giới “cái nôi” cách mạng này, Hít-le đã đưa vào chiến dịch “Cụm quân Bắc” gồm 23 Sư đoàn bộ binh, 6 Sư đoàn xe tăng-cơ giới và Tập đoàn không quân số 1 (760 máy bay chiến đấu các loại). Ngoài ra, một lực lượng hùng hậu của quân đội Phần Lan và Na Uy cũng phối hợp với quân Đức tập kích từ phía Bắc và Tây Bắc thành phố. Bộ Tổng tư lệnh Tối cao Xô-viết đã dùng một lực lượng lớn không-hải-lục quân phía Bắc đất nước cho chiến dịch phòng thủ đặc biệt. Toàn thể cư dân thành phố, từ trẻ em, phụ nữ, người già đến công nhân, viên chức nhà nước… đều dũng cảm chịu đựng mọi hy sinh gian khổ để bảo vệ thành phố.

Trong 900 ngày đêm bao vây Lê-nin-grát, quân phát xít đã trút xuống thành phố hơn 100.000 quả bom cháy, bom na-pan, hơn 4000 quả đạn phá, gần 150 nghìn đạn đại bác; hơn 16.000 người bị giết, hơn 33.000 người bị thương; hơn 10 nghìn ngôi nhà bị phá hủy và hỏng nặng, song quân và dân của thành phố mang tên Lê-nin đã dũng cảm, kiên cường đánh trả kẻ thù, từ phòng thủ dần chuyển sang thế chủ động phản công.

Người chiến sĩ giải phóng” – tượng của Vút-xê-tích. Ảnh tư liệu

Từ ngày 12-1-1943, các cánh quân của Phương diện quân Lê-nin-grát, Phương diện quân Vôn-khốp cùng Hạm đội Ban-tích và Giang đoàn hồ La-đôi bắt đầu phản công để giải vây thành phố. Vào cuối tháng 1-1944, thành phố đã hoàn toàn được giải phóng sau 900 ngày đêm bị quân thù bao vây phong tỏa.

* Thành phố Anh hùng Xta-lin-grát (Vôn-ga-grát) – nơi diễn ra trận thắng tạo bước ngoặt quyết định

Là trung tâm công nghiệp và văn hóa, đầu mối giao thông nối miền Nam với vùng Trung tâm của Liên Xô, Xta-lin-grát là một vị trí chiến lược rất quan trọng. Do vậy, trong lúc đang bao vây Lê-nin-grát và đang bị đánh trả quyết liệt ở ngoại ô Mát-xcơ-va, Bộ Tổng chỉ huy Đức vẫn dùng một lực lượng rất lớn là “Cụm tập đoàn quân B”, trong đó có Tập đoàn quân số 6 thiện chiến do Thống chế F. Paulus chỉ huy hòng mau chóng chiếm được thành phố này, để từ đó làm chủ được vùng rộng lớn phía Nam Liên Xô.

Sau 125 ngày phòng thủ, cầm cự, từ 19-11-1942, quân đội Xô-viết chuyển sang phản công, chia cắt và bao vây quân địch từng cụm để tiêu diệt chúng. 75 ngày đêm tiếp theo là cuộc phản công chiến lược của quân đội Liên Xô. Cho tới ngày 2-2-1943, quân dân Xta-lin-grát đã đánh tan Tập đoàn quân số 6, Tập đoàn xe tăng số 4 của Đức, Tập đoàn quân số 3 và 4 Ru-ma-ni, Tập đoàn quân số 8 I-ta-li-a. Kết quả là 1,5 triệu binh lính, sĩ quan và tướng tá Đức, Ru-ma-ni và I-ta-li-a bị tiêu diệt và bắt sống (trong đó có Thống chế Paulus); phá hủy 2 ngàn xe tăng, hơn 10 ngàn đại bác vào pháo; bắn rơi gần 3000 máy bay các loại.

Chiến thắng Xta-lin-grát đã tạo bước ngoặt lịch sử quyết định của cuộc chiến. Từ đây, quân đội Liên Xô chuyển sang tấn công toàn diện quân xâm lược Đức trên khắp các mặt trận. Ngày 28-11-1943, tại Tê-hê-ran (thủ đô I-ran) đã diễn ra hội nghị các nguyên thủ của 3 cường quốc Liên Xô, Mỹ và Anh. Tại đây, Thủ tướng Anh Sớc-sin (Churchill) đã chuyển món quà đặc biệt – là thanh kiếm danh dự của nhà vua Anh Gê-oóc-ghi (Gheorghi) VI tặng quân và dân Xta-lin-grát. Trên thanh kiếm khắc dòng chữ: “Quà của vua Gheorghi VI tặng những người có trái tim thép, các công dân Xta-lin-grát với lòng kính trọng của nhân dân Anh dành cho họ”. Xta-lin đã nhận và chuyển món quà đầy ý nghĩa đó cho các công dân thành phố Anh hùng này ngay sau khi từ hội nghị trở về.

Xuân Hữu
qdnd.vn