Năm 1969, NXB Phrê-đê-rích A-prây-gơ (Frederick A. Praeger Publishers) phát hành cuốn sách General Giap Politician and Strategist (Tướng Giáp – Chính trị gia và chiến lược gia) của Tiến sĩ sử học  Rô-bớc Ô-neo (Robert O’Neill). Đây được xem là tác phẩm đầu tiên của phương Tây viết chuyên về một lãnh đạo quân sự của “phía bên kia” trong tiến trình chiến tranh ở Việt Nam…

Dưới đây là phần đầu chương 9, nói về thời kỳ sau Hiệp định Giơ-ne-vơ.

… Trong mấy tháng đàm phán tại Giơ-ne-vơ, người Việt đã tránh tạo những điều kiện để Pháp thực thi một mưu đồ tuyệt vọng cuối cùng là tìm cách bắt giữ Ban lãnh đạo Việt Minh. Chính phủ Việt Nam đã ở lại Việt Bắc gian lao nhưng an toàn cho đến ngày quân Pháp phải rời Hà Nội theo Hiệp định Giơ-ne-vơ quy định. Nhóm đầu tiên của lãnh đạo Việt Minh về đến Hà Nội ngày 3-10-1954 để xúc tiến nhận bàn giao chính quyền thành phố này từ tay người Pháp. Ngày 9-10, khi những lính Pháp cuối cùng rời Hà Nội, bộ đội Sư đoàn 308 đã vào thành phố để tổ chức cuộc duyệt binh vào ngày hôm sau…

Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm một đơn vị bộ đội miền Nam tập kết (1957). Ảnh tư liệu

Mấy ngày sau, các lãnh tụ cấp cao mới về Hà Nội. Được phái đi trước Hồ Chí Minh, vào ngày 12-10, Võ Nguyên Giáp mới xuất hiện lần đầu. Ông tới thanh tra bộ đội cảnh vệ Thành Hà Nội, khu vực vừa tiếp quản từ tay quân Pháp. Đây hẳn là một thời điểm mà Tướng Giáp đã hằng mơ ước khi chịu đựng những gian khó của cuộc sống và chiến đấu trong rừng suốt 8 năm vừa rồi. Nhưng bản chất của những chức trách mới mà Tướng Giáp phải đảm nhiệm đã buộc ông phải vội vã tới Nhà máy điện Yên Phụ, để thẩm định những điều khoản Hợp đồng ký với các kĩ sư Pháp tại đây, những người Pháp này đồng ý ở lại làm việc cho tới cuối năm. Các công việc quân sự sẽ trở thành phần nhỏ hơn trong công việc của Tướng Giáp trong 4 năm tới, vì các nền móng của một chế độ Cộng sản cần được thiết lập để đủ sức đương đầu với những căng thẳng chiến tranh sẽ xảy đến. Hồ Chí Minh ở Hà Nội từ ngày 17-10, tại lễ đón vị nguyên thủ nước ngoài đầu tiên thăm chính thức Việt Nam, Thủ tướng Ấn Độ Nê-ru, đang trên đường sang Bắc Kinh hội đàm với Ban lãnh đạo Trung Hoa.

Các hoạt động kỷ niệm chiến thắng đã được hoãn đến đầu năm sau. Ngày 1-1-1955, trước sự hiện diện của công chúng gồm khoảng 200 nghìn người, Hồ Chí Minh đã chào mừng cuộc diễu hành trọng thể, được tổ chức công phu, kéo dài tới 5 tiếng rưỡi đồng hồ. Các nhà lãnh đạo tề tựu trên một lễ đài cao hơn 6 phít, trang hoàng bởi một chân dung lớn của lãnh tụ Hồ Chí Minh. Diễu qua trước lễ đài là một lực lượng đông đảo các đơn vị quân đội và các khối dân chính, đi đều và vẫy cờ hoa, giương cao chân dung của Mác, Lê-nin, Sta-lin, Mao và các vị lãnh đạo khác của khối Cộng sản, cùng các biểu ngữ. Tướng Giáp, cùng với Hồ Chí Minh và Phạm Văn Đồng, lúc đó là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, xuất hiện thường xuyên, và đọc những diễn văn chủ yếu trong ngày lễ trọng đại này của lịch sử nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa.

Theo tinh thần Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết giữa đại diện tối cao của Việt Minh và Pháp, quân đội của hai phía sẽ tập kết về miền Bắc và miền Nam, trong thời hạn 100 ngày. Đây không phải là luồng chuyển dịch lớn của quân Việt Minh, giống như cuộc triệt thoái quân Pháp, vì chiến sự phần lớn diễn ra ở miền Bắc. Nhưng Tướng Giáp không định mất chân đứng của mình tại miền Nam-những nơi từng phải tranh đấu vô cùng gian lao mới giành được, nên những chỉ thị đã được phát đi cho những cán bộ còn ở lại vùng do đối phương kiểm soát, yêu cầu họ đi vào bí mật trong một vài năm, cho đến khi họ lại được cấp trên gọi ra. Vì vậy, mặc dù các trung đoàn chủ lực đã tập kết ra Bắc, bộ phận quan trọng nhất của hạ tầng cơ sở cách mạng vẫn được duy trì nguyên dạng về thực chất ở miền Nam. Các đơn vị chính quy Việt Minh, thường giấu quân trong các căn cứ xa khu vực dân cư đông đúc, rồi xuất hiện bất ngờ ở những khoảng cách khó xác định từ khu căn cứ, để thực hiện những cuộc đột kích và phục kích. Bộ đội thường không được sử dụng vào các sứ mạng chính trị chuyên trách như các cán bộ dân chính cơ sở. Nhưng dường như Tướng Giáp cũng hài lòng khi bộ đội được tập trung tại miền Bắc, để tiến hành huấn luyện các phương thức tác chiến mới, phù hợp hơn với nhiệm vụ đánh đổ chính quyền thân Mỹ ở miền Nam.

Tình trạng lộn xộn ở miền Nam phát sinh sau khi Ngô Đình Diệm về cầm đầu chính phủ, cùng những chống đối do các giáo phái, nhất là Bình Xuyên, đã giúp các cán bộ Việt Minh ở lại miền Nam “điều lắng” khá thành công. Các căn cứ chính của Việt Minh, như các chiến khu C và Đ, nằm ở phía bắc và phía đông bắc Sài Gòn, rồi Phước Tuy ở phía đông nam, và chiến khu miền Tây Nam Bộ chạy từ sông Hậu ra phía vịnh Thái Lan tại vùng cực Nam của Việt Nam, hiện vẫn chưa bị quân đội Sài Gòn làm khó dễ, do đó còn có thể lén vận chuyển vào những nơi đó một lượng vừa phải các hàng cung cấp gồm vũ khí, đạn dược, vật liệu nổ và điện đài vô tuyến, để sử dụng trong tương lai. Các hầm hào, địa đạo vẫn được bảo trì ở mức tương đối, cho dù không được phát triển thêm, và sự tò mò của quân đội Quốc gia (Sài Gòn) bị hạn chế bởi số lượng lớn hầm chông, cạm bẫy tại các chiến khu này, nay đã vắng bóng người…

Lê Đỗ Huy (lược dịch)
qdnd.vn

Bây giờ thì Tòa soạn Báo Quân đội nhân dân đã khang trang hơn trước rất nhiều. Một tòa nhà 8 tầng bề thế, kiến trúc khá đẹp, mọc lên ở nơi trước kia là hội trường kiểu thời bao cấp, tường gạch, mái ngói, trước hiên là sân cầu lông, xung quanh có mấy dãy ghế đá núp dưới bóng cây phượng, đỏ rực hoa mỗi khi hè về. Phía trước tòa nhà 8 tầng này, ngôi biệt thự Pháp 3 tầng tại số 7 Phan Đình Phùng nhìn bên ngoài vẫn giữ được nét xưa, nhưng bên trong đã thay đổi cấu trúc và tiện nghi. Sự đổi thay theo hướng đi lên là tất yếu, nhưng khó cắt nghĩa nổi là làm sao tôi cứ nhớ da diết cảnh cũ, người xưa. Bao nhiêu người đã ra đi từ ngôi nhà này, trong đó có không ít người ra đi mãi như các bác, các anh: Dân Hồng, Nghiêm Túc, Bùi Biên Thùy, Huỳnh Mai, Vũ Linh, Phan Hiền, Hồ Sĩ Thoại, Trần Khôi, Trần Hoàn, Văn Quýnh, Quang Khánh, Phan Huỳnh, Hải Đức…

Bản thân tôi, sau gần 30 năm phục vụ trong quân đội và cũng ngần ấy năm công tác tại Báo Quân đội nhân dân, tới đầu năm 2008, được cấp trên điều động đi nhận nhiệm vụ Tổng biên tập Báo Hànộimới và hiện nay đảm đương nhiệm vụ Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội. Nhà tôi ở gần Tòa soạn Báo Quân đội nhân dân, nên dường như không có ngày nào tôi không đi ngang qua tòa soạn, và lúc nào cũng vậy, như có một sức hút vô hình, tôi lại hướng mắt vào nơi đó. Trong những căn phòng thấp thoáng ánh điện dưới những lùm cây, các đồng nghiệp mặc áo lính thân yêu của tôi ngày đêm vẫn miệt mài làm việc vì chất lượng từng số báo một.

Những ngày này, khi Báo Quân đội nhân dân kỷ niệm 60 năm ngày ra số báo đầu tiên (20-10-1950/20-10-2010), tên tuổi, tính cách của bao con người đã từng coi ngôi nhà số 7 Phan Đình Phùng như nhà của mình, coi nghề báo như lẽ sống của mình lại được trìu mến nhắc đến. Trong mỗi câu chuyện như vậy trong tiết thu heo may Hà Nội, nhà báo Trần Công Mân luôn được những người cầm bút từ mọi miền đất nước hội tụ về tưởng nhớ với vẹn nguyên một lòng cảm phục và kính trọng.

Tổng biên tập Trần Công Mân tiếp các nhà báo quốc tế năm 1987. Ảnh do tác giả cung cấp

Ông ra đi mãi mãi đã hơn 12 năm rồi (25-3-1998), thế mà mỗi lần nhớ đến ông, lòng tôi vẫn nhói lên một nỗi đau mất mát ấy, trào lên một nỗi nuối tiếc ấy – tiếc nuối một con người đức độ, một trí tuệ uyên thâm, một ngòi bút sắc sảo, một phong thái lịch lãm…

Tôi như vẫn thấy bóng ông khoan thai đi ngang qua đường Lý Nam Đế, mái tóc bạc như mây dưới tán lá xanh rì của những cây sấu già quen thuộc, như vẫn thấy dưới bóng đèn khuya, ngọn bút của ông lao đi gấp gáp như bay trên những trang bản thảo, đuổi bắt cho được những ý tưởng lóe sáng, như vẫn nghe giọng nói ấm áp, trầm tĩnh của ông trong những câu chuyện bình dị về cuộc đời, về nghề nghiệp. Như vẫn còn đây dáng ông nhẹ nhàng lên xuống cầu thang bằng gỗ đã mòn vẹt qua năm tháng, tay cầm tập bản thảo, vẻ mặt trầm tư như đang nghĩ ngợi điều gì.

Phòng làm việc của ông kê hai chiếc bàn rộng ghép vào nhau, xung quanh là hàng chục chiếc ghế mây giống nhau. Đây vừa là nơi ông xử lý công việc hằng ngày, vừa là nơi hội họp của lãnh đạo cơ quan. Từ ngày tôi khoác ba lô về tòa soạn, được anh Cù Ngọc Đức đưa lên “gặp cụ” – như lời của anh Đức – cho đến ngày ông rời tòa soạn về hưu, rồi chuyển sang công tác bên Hội Nhà báo Việt Nam, hầu như mọi đồ dùng trong phòng làm việc của ông vẫn vậy, không mua sắm thêm thứ gì. Tất cả đều giản dị, thanh đạm. Sau này, khi tòa soạn “nâng cấp trang bị”, thay thế loạt ghế mây kia bằng ghế giả da, thật tình, tôi không khỏi cảm thấy tiếc nuối khi tòa soạn không giữ được chiếc ghế mây ông đã ngồi bao nhiêu năm tháng trong ngôi nhà số 7 thân thương.

Trong một phần tư thế kỷ công tác ở Báo Quân đội nhân dân với cương vị Phó tổng biên tập rồi Tổng biên tập, nhà báo Trần Công Mân đã để lại một dấu đậm nét trong việc tạo ra một bản sắc và phong cách riêng cho tờ báo được toàn quân và toàn dân yêu mến, tin cậy. Ông thường tâm sự với chúng tôi: Làm báo mà chỉ để không sai thì không khó, nhưng làm sao cho tờ báo vừa đúng vừa hay, vừa hấp dẫn, thiết thực, thật sự có ích cho cuộc sống; nói trúng, nói đúng những vấn đề bạn đọc đang mong chờ, có sức lay động và thuyết phục, tạo ra một sức mạnh mới trong nhận thức và hành động vì những giá trị tốt đẹp mới là một bài toán khó, đòi hỏi người làm báo phải lao tâm khổ tứ, cực nhọc và gian nan lắm. Càng trưởng thành về nghề nghiệp, qua bao nhiêu lần cọ xát, va chạm, thấm trải cay đắng, ngọt bùi của nghề cầm bút, chúng tôi càng thấm thía lời ông.

Là người rất kiệm lời, không thích hô hào, ghét thói khoa trương, ông lặng lẽ hiến mình cho công việc làm báo, từng ngày, từng ngày một, từng bài báo, từng số báo một. Và một phong cách làm báo Trần Công Mân đã lặng lẽ hình thành trong lòng bạn đọc! Nó không chói lòa gây choáng ngợp, nhưng sức thuyết phục thì rất ngọt, rất sâu. Thuyết phục trước hết vì tinh thần trách nhiệm với nhân dân và đất nước; thuyết phục vì tình đời, tình người; thuyết phục vì sự sắc sảo mà cẩn trọng; thuyết phục vì tính chính xác, sự giản dị trong cách thể hiện nhưng lại vẫn ánh lên sự sang trọng của ngôn từ.

Làm báo chuyên nghiệp là một nghề, hẳn như vậy rồi. Nhưng đối với ông, Tổng biên tập càng phải là một nghề. Ông không ưa, hay nói đúng hơn là không chấp nhận, kiểu làm báo “chính trị chay”, nghĩa là một kiểu làm báo xơ cứng, giáo điều, nặng về “tầm chương trích cú”, lúc nào cũng lên lớp dạy dỗ, xa rời thực tế, không có tính phát hiện, thiếu tinh thần chiến đấu…

Trong ông ẩn chứa một năng lực trí tuệ, một năng lực ứng phó đầy bản lĩnh mà đôi khi trong phức tạp, cam go, rối rắm của tình thế, được ông chỉ bảo bằng những lời ngắn gọn và bình dị, bỗng thấy mở ra một lối đi sáng rõ. Trong ông cũng ẩn chứa một khả năng thuyết phục, lôi cuốn người khác bằng phong thái điềm tĩnh, tư chất trầm sâu của một người đã đạt tới một độ chín của tư duy, độ vững vàng của bản lĩnh. Khả năng thuyết phục đó thường không tạo ra một thứ lửa hừng hực mà là một sức cảm hóa len lỏi, lan tỏa, hòa quyện với tốc độ nhiều khi không ý thức được, nhưng cứ bồi đắp lâu dần thành một khát vọng vươn tới.

Những người dưới quyền ông tự coi mình là học trò của ông, bao giờ cũng cảm thấy bổn phận phải cố gắng hơn, phải tiến bộ hơn thì mới đáp ứng được điều mà ông chờ đợi ở từng người, mặc dù hầu như không thấy ông bộc lộ đòi hỏi đó bằng lời. Bài viết nào được vị tướng này phê một chữ “được” nho nhỏ ở góc bài thì tác giả của nó có thể tự coi như một lời khen sâu sắc và có thể lặng lẽ tự bằng lòng về công sức của mình. Hầu như ai đưa bài nào cho ông duyệt cũng đều thấp thỏm chờ đợi ý kiến của ông. Có những đồng nghiệp cao niên tâm sự với tôi rằng, thường nộp bài cho “cụ” xong là lén nhòm qua khe cửa xem “cụ” có đọc ngay không, hễ thấy “cụ” cầm bút lên chữa bài là ổn, nếu thấy “cụ” đọc nhanh rồi đặt sang một bên thì coi như “đứt”, chắc chắn phải viết lại, hoặc bỏ hẳn.

Đó là gì nếu không phải là một thứ uy lực trí tuệ nơi ông? Làm việc với ông dần theo năm tháng, ai cũng thấy mình lớn lên.

Trí tuệ và bản lĩnh là hai phẩm chất cần thiết hàng đầu đối với một nhà báo, đặc biệt đối với cương vị Tổng biên tập một tờ báo chính trị lớn. Ở vị tướng – nhà báo Trần Công Mân, hai phẩm chất này rất sáng, rất nổi trội, xoắn quyện lấy nhau – điều khiến ông trở thành một cây bút lớn, một Tổng biên tập tài năng.

Các nhà báo thường có thói quen như một cái “tật” là ít khi đủ kiên nhẫn để chịu ngồi yên từ đầu đến cuối ở các hội nghị, nhất là những hội nghị nặng về hình thức, đậm lễ nghi, nhạt thông tin. Nhưng ở Báo Quân đội nhân dân, mỗi lần được thông báo có buổi nói chuyện của Tổng biên tập Trần Công Mân thì ai cũng háo hức đến nghe và lúc nào thời gian dường như cũng quá ngắn đối với những điều muốn được nghe từ con người điềm tĩnh, sắc sảo và uyên bác ấy.

Đội ngũ làm Báo Quân đội nhân dân dưới sự dẫn dắt của ông đã kế tục và phát huy được truyền thống vẻ vang của những người đi trước. Tờ báo trong nhiều năm ánh lên được vẻ đẹp của cốt cách tinh thần người chiến sĩ quân đội nhân dân, đạt tới tầm vóc một tờ báo chính trị quan trọng của quốc gia, có ảnh hưởng rộng rãi đối với dư luận trong nước và quốc tế. Nhiều vị khách nước ngoài khi tới thăm tòa soạn đã nói rằng không nước nào có một tờ báo quân đội có ảnh hưởng tới xã hội và vị trí đặc biệt như tờ Báo Quân đội nhân dân của Việt Nam.

Cuối những năm 80, đất nước ta sống trong cơn lốc của những thay đổi lớn lao trên bình diện toàn cầu. Đây là thời điểm mà nếu ngồi yên với tư duy ứ đọng thì các nhà tư tưởng sẽ bị tụt hậu, các nhà chính trị sẽ bị đo ván, các nhà kinh doanh sẽ bị mất thị trường và thậm chí cha cố cũng sẽ mất hết con chiên. Một cuộc biến động xã hội-chính trị toàn cầu diễn ra song song với những bước tiến như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học-kỹ thuật trong xu thế toàn cầu hóa, khi toàn thế giới bước vào nền văn minh thứ ba. Cả hai xung lực này đẩy thế giới chuyển động theo những quỹ đạo không còn giống như trước, tác động mạnh đến vận mệnh của mọi quốc gia, đời sống của mọi gia đình.

Điều mà các đồng nghiệp đánh giá cao nhất ở ông là sự mẫn cảm nhạy bén với những tình thế mới đang ló rạng, nhưng lại đón nhận và xử lý chúng một cách điềm tĩnh, chủ động và đầy bản lĩnh. Tôi còn nhớ vào giữa những năm đầy bão tố đó, khi ở bên Liên Xô và Đông Âu bắt đầu tiến hành cải cách, cải tổ, ông thường hạn chế đăng những bài ca ngợi quá mức M.X. Goóc-ba-chốp và những biện pháp cải tổ “để có nhiều CNXH hơn nữa” như ông ta vẫn hô hào. Một buổi chiều cuối thu năm 1989, khi những hàng cây trên đường Phan Đình Phùng xao xác lá vàng bay trong tiết heo may, ông cho gọi nhóm viết chuyên luận gồm Đại tá Phan Hiền, Đại tá Tạ Duy Đức, anh Trần Nhung và tôi lên hội ý. Tôi cảm thấy giọng của ông trầm xuống vì một nỗi lo lắng về thời cuộc. Hình như ngay từ hôm đó, ông đã linh cảm thấy một biến động ghê gớm sẽ diễn ra trong nền chính trị thế giới. Theo lệnh của ông, mỗi chúng tôi viết một bài chuyên luận nhằm phân tích, dự báo và định hướng tư tưởng trước nguy cơ một cuộc đảo lộn lớn. Loạt bài chuyên luận đó của Báo Quân đội nhân dân đã gây một tiếng vang lớn trong dư luận xã hội. Lần đầu tiên trên báo chí ta, có những bài chính luận phân tích sâu sắc chiến lược “diễn biến hòa bình”. Tôi hiểu Tổng biên tập Trần Công Mân là linh hồn của bài chính luận “Cuộc chiến tranh có tên gọi hòa bình” của tôi. Bài viết đó, tôi phải viết đi viết lại nhiều lần mới được ông cho đăng. Đó là bài viết đầu tiên đánh dấu sự trưởng thành bước đầu của bản thân tôi trong công việc viết bình luận. Báo Quân đội nhân dân dưới sự chỉ đạo của ông những ngày đó đã trở thành ngọn lửa ấm áp, tin cậy trong lòng bạn đọc khi cơn lốc thế sự toàn cầu gây choáng cho không ít người.

Trong 10 năm liền, tôi may mắn được dự nhiều cuộc ông tiếp khách nước ngoài, từ các nhà ngoại giao, các nhà nghiên cứu, các học giả đến các nhà văn, phóng viên báo chí. Những nhà báo, nhà văn phương Tây nổi tiếng như: Clốt Pô-mông-ti của Báo Thế giới (Pháp); nhà văn nữ Ma-đơ-len Si-phô thân thiết với nhân dân Việt Nam; phóng viên tự do Giăng Clốt La-bê có vợ là một phụ nữ Pháp gốc Việt, cháu của giáo sư Hoàng Xuân Hãn; nhà văn Mỹ lừng danh Nin Si-hân, tác giả cuốn sách chấn động nước Mỹ Lời nói dối choáng lộn viết về chiến tranh Việt Nam; phóng viên các tờ báo lớn, các hãng tin lớn như TASS, Tân Hoa xã, AFP, AP, Roi-tơ… cứ mỗi lần tới Việt Nam là tìm tới thăm ông. Sự thông tuệ, từng trải của ông tạo cho họ lòng tin cậy, mến phục; sự sắc sảo cởi mở của ông gây cho họ bất ngờ, hứng thú. Đoán biết được nhu cầu cũng như tâm lý của người đối thoại, ông không bao giờ tỏ ra là người lên lớp hay áp đặt. Lâu dần tôi mới phát hiện ra một biệt tài ở ông: đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tính chặt chẽ và nguyên tắc trong định hướng chính trị và sự uyển chuyển khoáng đạt trong lý giải và cung cấp thông tin. Biệt tài này làm cho các vị khách nước ngoài cảm thấy rất thoải mái khi đối thoại với ông, tin ở những điều ông nói. Tôi đã đọc nhiều bài báo của các phóng viên nước ngoài viết về Việt Nam, trong đó tác giả trích dẫn ý kiến của ông hay chia sẻ hoặc chịu ảnh hưởng quan điểm của ông-cũng có nghĩa quan điểm của Đảng và Nhà nước ta-về những vấn đề quốc tế phức tạp liên quan tới Việt Nam thời đó như: cuộc xung đột ở Cam-pu-chia và quân tình nguyện Việt Nam, quan hệ Việt-Mỹ, vấn đề POW-MIA, quan hệ Việt-Trung, vấn đề Biển Đông…

Một ngày cuối thu 1989, khi tiếp vợ chồng nhà văn Mỹ Nin Si-hân, Tổng biên tập Trần Công Mân đã phân tích rất hay về vai trò của QĐND Việt Nam trong chiến tranh và trong thời bình. Hôm sau, ông cử tôi đưa vợ chồng nhà văn Mỹ lên Sơn Tây. Đứng trên bờ một thửa ruộng ngay gần nơi đã xảy ra cuộc đột kích bất thành của Mỹ để giải cứu các phi công, Nin Si-hân đứng lặng ngắm nhìn một người nông dân nhỏ bé đang miệt mài đánh trâu bừa dưới ruộng như để cố tìm một mối liên hệ giữa cuộc đột kích động trời đó với những con người cần mẫn trên mảnh đất bình yên này. Sau khi đi thăm Nông trường trồng dứa 1A của quân đội, tâm đắc với những phân tích của tướng Mân chiều hôm trước, Nin Si-hân nói rằng: “Quân đội Mỹ chỉ biết tiêu phí tiền của, còn quân đội Việt Nam lại biết làm ra tiền. Đó là điều rất khác biệt”.

Nhiều người không giấu nổi sự ngưỡng mộ đối với tầm cao và sự uyên bác trí tuệ của ông, lại càng cảm phục hơn khi biết ông đã từng là Chính ủy Trung đoàn công binh đào đường hầm đặt khối thuốc nổ nghìn cân trong lòng đồi A1 ở Chiến dịch Điện Biên Phủ lẫy lừng năm xưa. Có phóng viên Mỹ, sau khi được ông tiếp, đã hỏi tôi: Nguồn lấy vào sĩ quan quân đội là từ đâu, trong quân đội Việt Nam có nhiều người như tướng Mân không? Người phương Tây, nhất là người Mỹ thường thiếu thông tin về đất nước Việt Nam, con người Việt Nam. Trước mắt họ là một vị tướng Việt Nam bằng xương bằng thịt. Vị tướng dáng cao gầy này nói tiếng Pháp thông thạo, cách diễn đạt, dùng thuật ngữ rất Pháp làm cho nhiều người Pháp phải ngạc nhiên. Ông thông kim bác cổ, nhất là các vấn đề chiến lược trong quan hệ quốc tế. Các đồng chí ở cơ quan đối ngoại của ta đã nhiều lần nói với tôi rằng khi phải đón những vị khách nào hơi “hóc” một chút là thường phải “cậy nhờ tới bác Mân”.

Tự học, tự rèn trong trường học lớn quân đội đã tạo nên những phẩm cách đáng quý đó ở ông. Ông vừa là nhà quân sự, vừa là nhà báo lại có dáng dấp một chính khách.

Mỗi lần cấp dưới nộp bài, ông thường hỏi: “Có gì mới không?”. Đã lăn lộn với nghề báo, không ai không hiểu rằng, có được cái mới trong bài viết đâu phải dễ. Nhưng đây lại chính là tiêu chuẩn hàng đầu để kiểm định chất lượng một bài báo, chưa nói đến chuyện hay mà trước hết để xem có “đứng” được hay không. Lấy đâu ra mà đòi hỏi “mới” nhiều thế! Như thông hiểu được khó khăn lúng túng của người viết, ông ôn tồn giải thích: “Mới” đối với báo chí là mới về thông tin, mới về cách đề cập, mới về vấn đề phát hiện, mới về cách lập luận, mới về cách diễn đạt… Cái mới luôn nằm ở vị trí trung tâm trong lao động báo chí của ông. Đọc các bài viết của ông, từ những bài chính luận lớn dưới bút danh Tuấn Minh cho đến những bài báo ngắn, vài ba trăm chữ, đôi khi là một thư góp ý, bao giờ người đọc cũng thấy ánh lên một bút pháp sắc sảo, một cái nhìn mới mẻ, đầy trách nhiệm với xã hội, đất nước, dân tộc.

73 năm trên cõi đời này, ông đã có hơn 50 năm hoạt động cách mạng, ngót 50 năm viết báo miệt mài, trong đó có hơn 30 năm làm báo chuyên nghiệp. Càng hiểu nghề cầm bút, thấm thía nỗi cực nhọc của nó, tôi càng cảm thấy may mắn khi được làm việc dưới quyền một tổng biên tập như tướng Trần Công Mân, gặp được một người thầy như ông. Các giải báo chí của thế hệ làm báo chúng tôi, trong đó có 9 giải báo chí toàn quốc và quốc gia về thể tài chính luận mà tôi vinh dự được nhận từ năm 1991 đến năm 2009 đều có công lao của Tổng biên tập Trần Công Mân, đều có bóng dáng của ông trong cách đặt vấn đề, trong những lập luận, trong bút pháp.

Chúng tôi thường nói với nhau: được làm việc dưới quyền ông là một may mắn lớn. May mắn lớn không phải chỉ ở chỗ học hỏi được nhiều điều ở ông. Lao động báo chí là một loại lao động cực nhọc, đầy thách đố, đôi lúc hiểm nguy. Được ông giao nhiệm vụ, cảm thấy yên tâm, yên tâm trước hết ở sự xác đáng trong quyết định của ông. Lúc gặp khó khăn, rắc rối luôn tìm thấy ở nơi ông một chỗ dựa tin cậy. Nhắc tới điều này, chúng tôi dường như thấy tái hiện lại không khí sôi nổi của thời kỳ Báo Quân đội nhân dân là một trong những tờ báo tiên phong trên mặt trận chống tiêu cực với những bài viết thực sự gây chấn động dư luận xã hội lúc đó liên quan đến một số cán bộ cao cấp có chức, có quyền. Có bạn đọc viết thư đến nói rằng Báo Quân đội nhân dân đã nổ những phát đại bác công phá vào dinh lũy của chủ nghĩa quan liêu, đặc quyền đặc lợi, tạo được niềm tin to lớn đối với bạn đọc trong cuộc chiến đấu gay go chống hiểm họa này.

Cái khó nhất của nghề báo là phải biết trước, phải nói trước thiên hạ, nhưng lại phải nói đúng, đầy tinh thần trách nhiệm để định hướng dư luận xã hội. “Có gì mới không?”, trong tôi lại vang lên câu hỏi quen thuộc đó của Tổng biên tập Trần Công Mân. Cực nhọc, cam go cũng vì cái mới, vinh quang cũng nhờ cái mới! Trong giới hạn mỏng manh, điểm chạm nhạy cảm đó là ẩn chứa những đặc thù của lao động báo chí. Nhìn ở phương diện nào, cả những người viết báo cũng như người quản lý chỉ đạo báo chí, vị tướng làm báo Trần Công Mân luôn là tấm gương tiêu biểu.

Hồ Quang Lợi (Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, nguyên Phó TBT Báo Quân đội nhân dân)
qdnd.vn

Nhà báo Khắc Tiếp (bên phải) phỏng vấn Đại úy Coong-le, chỉ huy quân nổi dậy chống Mỹ ở Cánh Đồng Chum năm 1960. Ảnh do tác giả cung cấp

Trong hai cuộc kháng chiến lâu dài, trong mấy chục năm làm Báo Quân đội nhân dân, tôi hình như có duyên với đất Phật Triệu Voi. Lúc ở Sầm Nưa, Xiêng Khoảng, Cánh Đồng Chum, lúc ở đường số 9 Sê-pôn. Lúc đi cùng quân tình nguyện ở Lào, lúc đi với quân Pa-thét Lào. Có lần còn đi với quân “trung lập” của lực lượng nổi dậy. Lúc bám sát diễn biến hội nghị 3 phái (yêu nước-trung lập-thân Mỹ) ở thung lũng Văng Viêng, lúc giúp Báo Quân đội nhân dân Lào ở Thủ đô Viêng Chăn… Biết bao kỷ niệm đẹp về mối duyên Lào-Việt, mà năm tháng trôi qua không dễ làm cho phai mờ.

Tôi nhớ nhất những ngày đại quân Lào-Việt xuất trận xuân hè 1953. Lần đầu tiên, những đại đoàn thiện chiến của Việt Nam đồng loạt lên đường sang phối hợp cùng quân đội bạn. Hoàng thân, Chủ tịch Xu-pha-nu-vông, Bộ trưởng Quốc phòng Cay-xỏn Phôm-vi-hản (sau này là Tổng bí thư Đảng Nhân dân cách mạng Lào), Đại tướng Tổng tư lệnh Võ Nguyên Giáp, đã thân chinh ra trận, đi cùng đại quân; có đêm tôi còn thấy các vị cưỡi ngựa đội mưa đi qua hàng quân đang xốc tới chiến trường. Đường qua Tây Bắc sang Lào dài hơn 300 cây số. Núi cao đèo dốc hiểm trở. Quân chiến đấu mang vác nặng đã đành, báo chí, điện ảnh đi theo cũng vất vả không kém. 11 ngày gạo tẻ, 2 ngày gạo nếp, vũ khí nhẹ… ngót nghét hơn 20kg trên vai. Không ai biết đi đâu và đánh ở đâu trên Tây Bắc mênh mông bí hiểm này. Đến Mộc Châu mới biết chiến trường là Sầm Nưa trên đất bạn. Vùng biên cương hai nước, chiều chưa đến, sương mù đã dày đặc. Có đêm mệt quá tôi bước hụt, tụt xuống một hố khá sâu gần ngập đầu (chắc là hố tránh phi pháo của các đơn vị đi trước), và cứ nguyên ở đó, ngủ thiếp đi một giấc dài, tỉnh dậy phải vắt chân lên cổ để đuổi kịp đoàn quân đã đi xa.

Đề phòng địch có thể đánh bài chuồn nếu phát hiện đại quân ta đang tiến sát, bộ chỉ huy chiến dịch đã ra lệnh cho các cánh quân tăng hết tốc độ hành quân, để kịp bao vây tiêu diệt. Thế mà vẫn không kịp. Khi đơn vị đi đầu đến sát Sầm Nưa thì đã thấy lửa bốc cao ngùn ngụt trong các cứ điểm địch. Thì ra toán địch đầu tiên bỏ chạy đã được 19 giờ, toán cuối cùng cũng đã được 8 giờ, trước khi đại quân ta đến.

Thế là cuộc tiến công Sầm Nưa lập tức biến thành cuộc truy kích đường dài, lớn chưa từng có của quân đội ta. “Đuổi địch đến cùng, nó chạy xa 200, 300 cây số cũng đuổi, hết lương thực cũng đuổi, có máy bay địch cũng đuổi”. Đó là quyết tâm của đại quân ta suốt 7 ngày 7 đêm liên tục, bất chấp đèo cao dốc đứng, thủy thổ xa lạ, mưa nắng thất thường, thiếu cơm thiếu nước. Chưa đầy một tháng trên đất bạn, chiến dịch Thượng Lào kết thúc đại thắng. Gần 3.000 tên địch, bằng 1/5 tổng số binh lực địch ở Lào bị tiêu diệt. Toàn bộ tỉnh Sầm Nưa, một phần tỉnh Xiêng Khoảng và Phông Sa Lỳ bằng 1/5 diện tích nước Lào với 30 vạn dân được giải phóng. Và điều quan trọng nhất là sinh lực của ta hầu như còn nguyên vẹn, đầy sức chiến đấu. Từ đây, Việt Bắc-Tây Bắc của Việt Nam và Thượng Lào đã được nối liền một dải, hậu phương kháng chiến của hai dân tộc được mở rộng.

Tại cầu Hỉn Hợp chia đôi hai miền Lào trong chiến tranh năm 1961: Bên trái là chiến sĩ cảnh giới Pa-thét (Lào), bên phải là phóng viên Báo Quân đội nhân dân. Ảnh do tác giả cung cấp

Sầm Nưa là một thị trấn xinh đẹp, hầu như còn nguyên vẹn. Những căn nhà cổ kính, những hàng cây xanh tươi, những vườn hoa đầy hương sắc. Lễ chiến thắng được tổ chức tại một tòa nhà giữa thị trấn. Hoàng thân Xu-pha-nu-vông nói trong buổi lễ: Sầm Nưa giải phóng là kết quả của tình đoàn kết Việt-Lào, của giúp đỡ không điều kiện của nhân dân và quân đội Việt Nam tiêu diệt kẻ thù chung. Ông có kể lại là trước khi triển khai chiến dịch, Chủ tịch Hồ Chí Minh có gửi tặng ông hai món quà làm kỷ niệm: một tấm lụa và một thanh gươm. Tấm lụa là tượng trưng cho tình nghĩa bền chặt đoàn kết keo sơn. Thanh gươm là tiêu biểu của tinh thần chiến đấu kiên cường chống kẻ thù chung của hai dân tộc.

Gọi là tiệc cho đúng chữ nghĩa. Thực sự là một buổi vui gia đình-đại gia đình Lào-Việt. Bà Xu-pha-nu-vông – cô gái xứ Thanh xinh đẹp-tự tay chuẩn bị bữa ăn cho các bạn Việt Nam: món xôi được nấu theo kiểu của Hoàng gia. Mọi người hát dân ca Lào, múa lăm-vông đến khuya. Tôi được đồng nghiệp Hoàng Thái giao cầm đuốc soi sáng cho anh quay phim. Nhà văn Vũ Cao còn nhắc tôi “cẩn thận không cháy râu của cụ Xu” (trong kháng chiến, Chủ tịch Xu-pha-nu-vông thường để râu rất dài).

Đại quân ta chiến thắng lần lượt trở về nước. Chỉ để lại mấy trung đoàn, tiểu đoàn giúp bạn bảo vệ, củng cố vùng giải phóng. Phóng viên Báo Quân đội nhân dân cùng nhà quay phim Hoàng Thái được lệnh ở lại, tiếp tục công việc của mình. Đi vào các bản làng, ghi hình ảnh và lấy tài liệu. Về lịch sử các dân tộc Lào, về phong cảnh đất nước, lòng dân, về tình gắn bó keo sơn Lào-Việt. Gặp gỡ các tình nguyện quân Việt Nam đã nằm gai nếm mật ở đây hàng năm; các chiến sĩ Pa-thét Lào đã bám dân, bám đất bất chấp sự dụ dỗ mua chuộc, khủng bố của kẻ thù; các chị, các mẹ Lào đã nuôi dưỡng che chở Bộ đội Cụ Hồ như con cháu ruột thịt… Những thước phim nhựa của anh Hoàng Thái là vô cùng quý giá, có một không hai. Những tài liệu tôi thu thập được đã giúp tôi viết được một số bài và ra được một cuốn sách nhỏ “trên đất nước Triệu Voi” sau đó.

Một tháng “du ngoạn” của hai phóng viên trên vùng Xiềng Khọ tuyệt đẹp. Lạ nước, lạ dân, vùng giải phóng chưa được mấy ngày, nhưng chúng tôi không gặp một nguy hiểm nào, không một lúc nào bị đói. Số là sau buổi liên hoan chiến thắng, trước khi lui về căn cứ, Hoàng thân Xu-pha-nu-vông đã gặp các phóng viên ở lại xem có yêu cầu gì không, có khó khăn gì không? Chúng tôi bộc bạch tấm lòng: gian khổ không ngại, khó khăn không sờn, ở bao lâu cũng được, chỉ lo… đói thôi. Vì chúng tôi hoạt động đơn độc, không chốn ở cố định, trên không có thủ trưởng, dưới không có hậu cần. Hoàng thân cười tươi: “Có gì đâu, dễ thôi”. Và tự tay ông viết giấy giới thiệu, nội dung rất đặc biệt: “Các huyện trưởng, xã trưởng có nhiệm vụ dẫn đường, cung cấp thức ăn, bố trí nơi ở, bảo vệ an toàn cho các phóng viên Việt Nam”. Dĩ nhiên, các huyện trưởng, xã trưởng nói đây đều là của chính quyền cũ-số đông họ đều được giữ lại làm việc, vì vùng mới giải phóng quá rộng lớn, quá mới mẻ, nên cách mạng chưa có đủ cán bộ phụ trách. Nhờ lá bùa hộ mệnh đó, chúng tôi ung dung làm việc, hoàn thành nhiệm vụ trên giao, không những không đói giữa rừng thiêng mà còn nhiều lần được “ăn cơm Tây”, ngủ giường nệm tại nhà các chức sắc chính quyền cũ vốn có nhiều kinh nghiệm tiếp đãi các quan Tây đóng đồn hay các phìa tạo đi tuần tra. Càng thấy thấm thía uy tín của Hoàng thân Xu-pha-nu-vông, của cách mạng Lào lớn đến thế nào.

Mấy tuần lễ trôi qua, thước phim cuối cùng của Hoàng Thái đã hết. Giấy bút tôi mang theo cũng đã cạn. Chúng tôi tự đánh giá là đã hoàn thành “xuất sắc” nhiệm vụ và tự quyết định cho phép mình về nước. Lễ buộc chỉ cổ tay kết nghĩa đầy lưu luyến. Những giỏ xôi thơm phức trao tay. Những ánh mắt yêu thương như muốn nhìn nhau mãi. Chúng tôi vượt qua biên giới hai nước lúc nào cũng không biết (vì làm gì có mốc như bây giờ). Sông núi, cảnh vật, con người hai nước sao mà hòa quyện với nhau đến thế.

Khắc Tiếp
qdnd.vn

LTS: Trận Ia Đrăng là trận đánh then chốt quyết định nhất của chiến dịch Plây-me, là cuộc đụng độ quy mô lớn lần đầu của chủ lực ta với quân đội Mỹ. Trận đánh đã đi vào lịch sử, đánh dấu sự thất bại đầu tiên của Mỹ trên chiến trường miền Nam. Chúng tôi xin trích đăng bài viết của cố Thượng tướng Nguyễn Hữu An, nguyên Phó tư lệnh chiến dịch Plây-me, người chỉ huy trực tiếp trận đánh tại thung lũng Ia Đrăng 45 năm trước…

Mắt tôi vẫn dõi theo những đám khói xám đang tan để lại một vệt dài dọc theo sườn núi những cây cối đổ ngang ngửa. Từ hồi còn ở ngoài miền Bắc tôi đã đọc nhiều tài liệu tham khảo về nền quân sự Hoa Kỳ, bây giờ tận mắt nhìn thấy và đang đụng đầu với nó. Một chiếc B52 chở được 25 tấn bom, riêng ngày hôm nay chúng dùng 24 chiếc nối đuôi nhau quần xung quanh khu vực Chư Pông này. Tôi suy nghĩ về đối tượng tác chiến mới là một đội quân được trang bị rất mạnh, rất hiện đại mà đứng trước đối thủ là một đội quân “đói ăn” trang bị lạc hậu như vậy thì sự chủ quan “trong một thời gian ngắn sẽ đánh gẫy xương sống Việt Cộng” và việc đổ bộ ào ạt hiện nay để “cất vó” chủ lực của Tây Nguyên là điều dễ hiểu. Tôi ra lệnh dừng lại khu vực địch vừa ném bom B52 xong để nắm địch, nắm ta và chỉ huy trận đánh.

Tháng 10-1993, tại Ia Đrăng, Thượng tướng Nguyễn Hữu An (giữa) gặp tướng H. Mua-rơ (bên trái), nguyên trung tá chỉ huy lực lượng kỵ binh bay của Mỹ trong trận đánh ở thung lũng này vào tháng 11-1965. (Ảnh chụp lại)

Mãi tới chiều hôm ấy tôi mới gặp cán bộ chỉ huy Trung đoàn 66 – anh Lã Ngọc Châu, Chính ủy Trung đoàn. Châu cho biết đội hình trung đoàn bị địch chia cắt chưa liên lạc được, anh chỉ nắm được Tiểu đoàn 7 và tình hình địch ở gần Tiểu đoàn 7.

Nắm được tình hình qua Chính ủy Châu và báo cáo của trinh sát, chúng tôi biết bọn địch đứng sát Tiểu đoàn 7 là Tiểu đoàn 1 (thiếu) thuộc Lữ 3 kỵ binh bay. Tôi và anh Đặng Vũ Hiệp, Chính ủy Sở chỉ huy tiền phương hội ý chớp nhoáng quyết định dùng Tiểu đoàn 7 cơ động nhanh đánh vào Tiểu đoàn 1 Mỹ…

Tiểu đoàn 7 đã nổ súng tập kích địch từ 5 giờ rưỡi sáng 15-11. Khoảng 15 phút đầu, địch hỗn loạn nhưng sau đó chống trả quyết liệt. Chúng tôi nghe khá rõ tiếng súng liên thanh, lựu đạn nổ dữ dội. Trên bầu trời kể cả ngày lẫn đêm không phút nào vắng sự gào thét của các loại máy bay, đây đó tiếng bom lấn át mọi âm thanh khác.

Những quả pháo sáng soi rõ từng ngọn cỏ lối đi. Không gian chiến trường tưởng như trong nồi hơi, khí nén đã quá mức, lại còn tiếp tục dồn nén. Đầu óc, cơ thể mọi người dù chỉ là ngồi một chỗ cũng thấy căng thẳng như sợi dây đàn.

Tiểu đoàn 7 tiếp tục tiến công địch. Khoảng 12 giờ máy bay địch tới bắn phá, thả bom na-pan trùm cả lên đội hình của quân Mỹ. Tiểu đoàn 7 để lại một đại đội làm nhiệm vụ bao vây khống chế không cho địch rút chạy hoặc cơ động đi nơi khác. Số còn lại tạm rời trận địa lui lại phía sau để chấn chỉnh đội hình.

Sau một hồi lâu bắn phá, địch đổ bộ thêm một đại đội còn lại của Tiểu đoàn 1.

Ở Sở chỉ huy tiền phương chúng tôi lúc này nắm được tình hình chắc hơn. Dưới Trung đoàn 66 cho biết: Tiểu đoàn 9 đã liên lạc được với Tiểu đoàn 7. Như vậy tương quan lực lượng trong khu vực nhỏ này, mỗi bên có hai tiểu đoàn, nếu tính số lượng quân Mỹ trội hơn, chưa kể hai đại đội pháo và không quân chi viện.

Tối 15 tôi lệnh cho Chính ủy Lã Ngọc Châu (trung đoàn trưởng đi lạc chưa về) nhanh chóng củng cố lực lượng, cố gắng tập kích ở tọa độ X vào sáng ngày 16. Cùng thời điểm đó tôi cử Đồng Thoại, trợ lý tác chiến đi bắt liên lạc với Trung đoàn 33, gặp được tiểu đoàn nào thì giao nhiệm vụ cho tiểu đoàn ấy tập kích vào hai trận địa pháo ở Quynh-co-la để phối hợp với Trung đoàn 66.

Tôi cho một tốp trinh sát đem lệnh cho Tiểu đoàn 8 (Trung đoàn 66) nhanh chóng quay về đường cũ, sẵn sàng đánh địch đang hành quân ngược về phía Tiểu đoàn 8.

Tiểu đoàn 7 đã nổ súng khoảng 3 giờ sáng 17-11. Sau ít phút chiến đấu quyết liệt, Tiểu đoàn 7 đã đánh trúng tiểu đoàn bộ Tiểu đoàn 1 và đánh thiệt hại nặng hai đại đội quân Mỹ. Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 33 bị lạc đường không thực hiện được ý định đánh vào trận địa pháo.

Thấy Tiểu đoàn 1 có nguy cơ bị tiêu diệt, Lữ 3 kỵ binh bay hạ lệnh cho số còn lại hành quân bộ chạy về phía tây Ia Mơ co cụm ở gần trận địa pháo chờ lệnh.

Tôi ra lệnh cho các đơn vị (Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 33) để khỏi bị lạc đường phải liên tục đánh địch cả ban ngày và ban đêm; gặp địch là khẩn trương tổ chức đánh ngay, bám thắt lưng địch mà đánh.

Trưa ngày 17, Tiểu đoàn 8 (Trung đoàn 66) nhận được lệnh hành quân quay lại, đang nghỉ ăn cơm dọc sông Ia Đrăng thì có tin của trinh sát báo cáo: “Quân Mỹ đang tới gần”. Tiểu đoàn trưởng Lê Xuân Phôi bình tĩnh đôn đốc tiểu đoàn nhanh chóng triển khai đội hình chiếm trận địa có lợi trước mặt và hai bên, hình thành thế bao vây ép địch vào giữa hai gọng kìm của tiểu đoàn. Sau khi dùng hỏa lực súng cối chế áp ngắm vào đội hình địch, quân ta dũng cảm đồng loạt xung phong chia cắt đội hình và đánh giáp lá cà với địch. Cả đôi bên lúc này đội hình xen kẽ nhau đến độ chỉ cho phép dùng tiểu liên bắn găm, dùng lưỡi lê, lựu đạn mà chiến đấu.

Nhà báo Gan-lau Uây đã miêu tả trận đánh: “…Khi các khẩu súng cối của họ phát hỏa, quân chính quy Bắc Việt Nam đang vận động dọc theo đội hình quân Mỹ, lập tức quay vòng lại và tiến công. Ở trung tâm của đội hình, đại đội Sác-li phải chịu hậu quả tồi tệ nhất, bị chết 20 và bị thương một số còn đông hơn thế ngay từ phút đầu tiên. Một số quân ta bắn như điên như dại về tứ phía và có đại đội khác đã phàn nàn là họ đã bị bắn bởi chính hỏa lực của quân mình.

Mãi đến lúc này, khi quân Bắc Việt Nam đang tăng cường sức ép tiến công mà Mắc Đết, Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 2, Lữ 3 Mỹ vẫn còn ngộ nhận tin rằng sự việc đang diễn ra chính là do quân Mỹ bắn loạn xạ vào nhau… Trung úy Slau-ren Guyn kể lại là Mắc Đết đã gọi điện đài lệnh cho các đơn vị ngừng bắn. Tình hình đã xấu lại trở nên xấu hơn. Đến bây giờ quân Bắc Việt Nam đã có mặt ngay trong hàng ngũ quân Mỹ và trên các ngọn cây cao. Bất cứ ai vận động lên đều bị bắn chết. Thiếu tá Hen-ry và trắc thủ pháo binh đã cố gắng dùng điện đài của họ để gọi pháo binh và không quân chi viện. Điều này đã làm giảm bớt sự chết chóc, nhưng với đội hình kéo dài giữa bãi cỏ cao rậm thì các quả đạn pháo và na-pan sát thương quân Bắc Việt Nam đồng thời cũng sát thương cả người Mỹ. Đơn vị đi đầu, đại đội An-pha phân tán rải ra khắp đoạn rìa của khu vực phát quang trước khi bị tiến công đã mất đúng hai trung đội, 50 người trong những phút đầu. Đến lúc rút ra khỏi khu vực này, nó chỉ còn lại 20 người trong tổng số 160 người. Đại đội Sác-li lúc tập hợp ở khu vực “tia X” để hành quân có 110 người thì lúc này đã bị chết 50 và bị thương 50”…

Mỹ đổ quân xuống thung lũng Ia Đrăng tháng 11-1965. Ảnh tư liệu

Nhận được lệnh của tôi, Trung đoàn 33 đã cho một tiểu đoàn hành quân cấp tốc ngược về phía Chư Pông. Trên đường hành quân Tiểu đoàn 1 (Trung đoàn 33) nghe thấy tiếng súng nổ phía trước mặt, biết chắc chắn quân ta đang chặn đánh địch, không ai bảo ai họ cố gắng vượt lên nhanh. Tới gần sát địch, một đại đội của Tiểu đoàn 1 gặp địch đang chạy lui về phía Chư Pông. Thế là hai đơn vị phối hợp đánh mạnh vào sau lưng tiểu đoàn Mỹ. Sự hiệp đồng tuyệt đẹp của cả hai tiểu đoàn, khiến đội hình quân Mỹ đang rối ren, nhanh chóng bị quân ta tiêu diệt.

Trận đánh kéo dài suốt từ 14 giờ ngày 17 đến 20 giờ ngày 18 mới kết thúc. Theo nhà báo Gan-lâu Uây đi theo hai tiểu đoàn 1 và 2, Lữ đoàn 3 quân Mỹ thì Tiểu đoàn 2 bị chết 155 người, 125 người bị thương và 5 bị mất tích. Như vậy trong 3 tiếng đồng hồ Tiểu đoàn 2 quân Mỹ đã mất 285 người trong tổng số 400, mặc dầu con số này còn xa sự thật. Ngay Đại tướng Oét-mo-len cũng phải thừa nhận đây là một tổn thất rất nghiêm trọng.

Trong ngày 18 địch vội vã điều động lực lượng tới nhiều nơi hy vọng sự giảm nhẹ nguy kịch của Tiểu đoàn 2 kỵ binh bay đang có nguy cơ bị tiêu diệt.

Ở Quynh-co-la địch đổ thêm Tiểu đoàn 3 và 2 đại đội pháo.

Hai trung đoàn dù ngụy nằm trong lực lượng tổng dự bị tức tốc được điều từ Sài Gòn tới cùng với một tiểu đoàn Mỹ hành quân bằng ô tô rồi tiến vào hướng đông nam Đức Cơ, bắc dãy núi Chư Pông để yểm trợ phía sau, đồng thời cố tạo ra một áp lực giả tạo làm thuốc an thần cho quân Mỹ. Rất tiếc Trung đoàn 320 ở hướng đó chỉ đánh tiêu hao, không diệt gọn được tiểu đoàn Mỹ nào.

Ngày 19, hàng chục máy bay tới ném bom bắn phá hồi lâu xung quanh Quynh-co-la, rồi cho trực thăng xuống bốc toàn bộ số quân còn lại về Bầu Cạn. Cuộc hành quân lần đầu tiên của quân Mỹ vào Tây Nguyên đã kết thúc bi thảm.

Kết quả cuối cùng ta đã giành được thắng lợi to lớn vượt xa dự kiến ban đầu, khoảng 1.200 tên Mỹ bị thương vong, ta tiêu diệt Tiểu đoàn 1 và 2 của Lữ đoàn 3 kỵ binh bay, tiêu hao nặng Tiểu đoàn 3 và một số đại đội, bắn rơi 26 máy bay và thu nhiều súng đạn.

Trận đánh ở Ia Đrăng đã làm chấn động đến toàn nước Mỹ, báo hiệu sự thất bại không thể tránh được của quân đội viễn chinh Mỹ. Tôi xin mượn câu nói của nhà báo Mỹ Gan-lâu Uây viết cho Tuần tin tức Mỹ sau đây: “Trận chiến đấu ở thung lũng Ia Đrăng đã làm cho nước Mỹ suy thoái vào một thập kỷ sa lầy đẫm máu, đã dẫn 58.000 người Mỹ vào những chiếc quan tài bằng nhôm sáng bóng do quân đội sản xuất, đã làm hỏng một đời tổng thống, đã mang lại vết nhơ sâu sắc cho các đời tổng thống khác và đẩy cả dân tộc đến chỗ đối lập với chính bản thân mình”.

Cố Thượng tướng Nguyễn Hữu An
qdnd.vn