Tôi đến Quảng Châu (4) vào giữa tháng 12. Tôi đã gặp tại đây vài ba nhà cách mạng quốc gia An Nam, trong số này có một người đã xa rời xứ sở từ ba mươi nǎm nay (1). Trong thời gian đó ông ta đã tổ chức nhiều cuộc nổi dậy chống Pháp. Tất cả những cuộc nổi dậy ấy đều đã đưa tới cái chết của mấy tên sĩ quan và binh lính Pháp, sự chiếm đoạt mấy khẩu súng và… là việc người của chúng ta chạy thoát, do không được giúp đỡ và viện trợ.

Mục đích duy nhất của ông này là trả thù cho nước, cho nhà đã bị bọn Pháp tàn sát. Ông không hiểu chính trị, và lại càng không hiểu việc tổ chức quần chúng. Trong các cuộc thảo luận, tôi đã giải thích cho ông hiểu sự cần thiết của tổ chức và sự vô ích của những hành động không cơ sở. Ông đã đồng ý. Và đây là những việc mà chúng tôi bắt đầu cùng nhau tiến hành:

a) Tôi đã vạch một kế hoạch tổ chức và xin gửi kèm bản sao theo đây.

b) Sau khi đã tán thành kế hoạch này, ông đã đưa cho tôi một bản danh sách 10 người An Nam đã cùng ông hoạt động bấy lâu.

c) Tôi đã chọn 5 người quê ở 5 tỉnh khác nhau. Chúng tôi sẽ cử một người An Nam đưa họ tới Quảng Châu. Tôi sẽ huấn luyện cho họ về phương pháp tổ chức. Chúng tôi sẽ gửi họ trở về Đông Dương

hoạt động sau 3 tháng học tập; và chúng tôi sẽ lấy ra một đoàn khác. Trong lúc này, đây là biện pháp duy nhất.

Để chi vào các phí tổn, tôi đã lấy số còn lại trong món tiền đi đường của các đồng chí đã cho tôi (150 đồng) và về sau thì sao ?

Tôi làm việc mỗi ngày vài giờ cho hãng Rôxta; nhưng tiền lương của tôi không cho phép tôi có thể một mình bao cho “các học viên” của tôi. Và khi các học viên đến Quảng Châu, rất có thể rồi sẽ phải đem tất cả hoặc gần tất cả thì giờ của tôi vào việc huấn luyện họ, lúc đó tình hình tài chính của tôi sẽ không có lối thoát. Bởi vậy, tôi đề nghị đồng chí chỉ thị cho các đại diện của đồng chí ở Quảng Châu cũng phải chǎm lo đến Đông Dương.

Tôi thiết tưởng chưa cần phải thảo một bản báo cáo về tình hình Trung Quốc bởi vì các đồng chí Trung Quốc và Nga đã làm việc đó; tuy nhiên, bây giờ tôi lưu ý đồng chí vấn đề tuyên truyền trong phụ nữ và thiếu nhi. Nữ đồng chí Bôrôđin đã phàn nàn là không nhận được tài liệu (báo chí, chương trình, v.v.) mà nữ đồng chí đã xin Mátxcơva. Điều đó đã ngǎn cản không cho công tác của nữ đồng chí ấy tiến triển và cũng có lúc đã cản trở hoàn toàn công tác của nữ đồng chí ấy. Nữ đồng chí ấy đã viết thư nhiều lần cho Quốc tế Phụ nữ, nhưng các bức thư đều không có hồi đáp và không mang lại kết quả.

Mong các đồng chí nhận cho lời chào cộng sản.

Quảng Châu, ngày 18 tháng 12 nǎm 1924. (Trong lúc này tôi là một người Trung Quốc chứ không phải là một người An Nam, và tên tôi là Lý Thuỵ chứ không phải là Nguyễn Ái Quốc).

———————————-

4. Quảng Châu: Thủ phủ của tỉnh Quảng Đông, đồng thời là một trung tâm hành chính, kinh tế và cách mạng của miền Nam Trung Quốc. Đây là một trong những nơi bị bọn thực dân phương Tây tiến hành xâm lược sớm nhất vào Trung Quốc. Chúng đã xây dựng ở đây nhiều cơ sở công thương nghiệp. Chính vì thế Quảng Châu cũng là một trong những nơi tập trung đông công nhân, có phong trào đấu tranh yêu nước sôi nổi và liên tục nhất. Trước đây, Tôn Trung Sơn đã từng chọn Quảng Châu làm một địa bàn quan trọng để tiến hành cuộc cách mạng chống bọn phong kiến Mãn Thanh. Đến nǎm 1923, được sự giúp đỡ của Đảng Cộng sản Trung Quốc, ông đã thiết lập ở đây một chính phủ cách mạng, thi hành nhiều chính sách tiến bộ. Nhân dân Quảng Châu nhiều lần nổi dậy đấu tranh anh dũng chống xâm lược. Vào tháng 7-1924, cuộc bãi công của công nhân Sa Điện (tô giới của Anh ở Quảng Châu), dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, có tiếng vang rất lớn. Tháng 6-1925, cuộc đấu tranh của hàng chục vạn công nhân Quảng Châu phối hợp với phong trào bãi công rầm rộ ở Hương Cảng, Thượng Hải … đã giáng những đòn mạnh mẽ vào bọn thực dân Anh. Phong trào nông dân cũng phát triển nhanh chóng ở Quảng Đông và nhiều nơi khác. Đảng Cộng sản Trung Quốc có ảnh hưởng lớn lao ở vùng này và đã xây dựng được nhiều cơ sở vững chắc trong quần chúng. Tình hình đó tạo nên những thuận lợi nhất định cho phong trào cách mạng của nước ta. Nguyễn Ái Quốc từ Liên Xô về đến Quảng Châu tháng ll-1924. (Trước đó, ở đây đã có một số nhà yêu nước của Việt Nam đến hoạt động như cụ Phan Bội Châu và tổ chức Tâm tâm xã). ở Quảng Châu, Nguyễn Ái Quốc lấy tên là Lý Thuỵ, đã tìm hiểu tình hình và thành lập Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội (tháng 6-1925) – một tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam. Bằng tổ chức cách mạng này, Nguyễn Ái Quốc đã tuyên truyền, giáo dục chủ nghĩa Mác – Lênin và đào tạo nên đội ngũ cán bộ cách mạng đầu tiên của Việt Nam. Tr.8

Tài liệu tiếng Pháp, lưu tại Cục lưu trữ Vǎn phòng Trung ương Đảng.
cpv.org.vn

Tháng 11 và 12-1924

Tình hình kinh tế:

1. Một tổng ngân sách 76.743.000 đồng Đông Dương đã được biểu quyết. 1/5 số tiền đó là tiền lãi trong việc bán thuốc phiện (14.900.000 đồng Đông Dương).

2. Vào tháng 10, nhiều tỉnh đã bị lụt và bão tàn phá. Những sự thiệt hại không được rõ; Chính phủ không muốn cho biết điều này. Theo những thông tin cá nhân thì có những nơi có tới nửa số dân bị chết đuối hay chết đói. Trừ Nam Kỳ, sự khốn cùng ngự trị ở khắp nơi.

3. Ngân hàng công nghiệp Trung Quốc – mà sự phá sản và sự cứu trợ đã gây nên nhiều tin đồn trong báo chí Pháp – đã hoàn lại tiền cho khách hàng người nước ngoài của nó, nhưng không trả cho Đông Dương chút nào tiền góp 30 triệu phrǎng. Vào những ngày chót này, những chủ nợ người Pháp và người An Nam đã lập thành một mặt trận thống nhất để đòi nợ của họ.

4. Hình như Chính phủ thuộc địa sắp đồng ý cho thương nghiệp Nhật Bản biểu giá thấp nhất. Những người An Nam lo sợ, còn những nhà buôn Pháp chống lại sự đồng ý này.

Tình hình chính trị:

1. Chính phủ cố sức ngǎn cản thanh niên An Nam đi học ở Pháp. Điều đó chắc chắn vì lo sợ tuyên truyền cộng sản.

2. Những tờ báo An Nam đã nói đến một Uỷ ban được lập nên ở Pari, gồm 10 nhà chính trị, nhà báo và nhà tài chính người Pháp. Uỷ ban này có mục đích nghiên cứu khả nǎng bán Đông Dương cho một nước khác. Đó là vấn đề đã nêu ra từ trong chiến tranh.

Cǎn cứ hải quân của Anh ở Xanhgapo, những cuộc diễn tập của hải quân Mỹ ở Thái Bình Dương và sự xâm nhập khéo léo của Nhật Bản hình như làm cho thực dân Pháp thật sự lo lắng. ở đây, việc lo sợ chủ nghĩa bônsêvích cũng đáng kể.

Bằng nhiều bài diễn vǎn và quảng cáo, Chính phủ thông báo một cuộc cải cách lớn: Chính phủ sắp tổ chức “Đại hội Đông Dương” thường trực. Đại hội sẽ gồm có 27 người Pháp – phần lớn là viên chức – được bầu 4 nǎm một lần; và 17 người An Nam – tất nhiên là được chọn trong số những người trung thành nhất với chủ – được bầu một nǎm một lần. Đại hội có tiếng nói tham khảo cho công việc của Chính phủ, điều đó nghĩa là đại hội này sẽ rất vô tích sự.

3. Chính trị bản xứ:

Có một đảng gọi tên là “Đảng lập hiến An Nam” 5 . Đó không phải là một đảng có tổ chức, mà đơn thuần chỉ là một vài nhà trí thức theo kiểu Pháp đặt tên đảng. Những thủ lĩnh của đảng này là những người theo quốc tịch Pháp (có 250 người Nam Kỳ).

Cương lĩnh của họ. Những yêu sách của họ là như sau:

a) Cải cách giáo dục (hiện nay có 90% trẻ em An Nam không có trường học).

b) Cải cách về tư pháp: cho những người An Nam tốt nghiệp về luật pháp được làm luật sư (tới nay, những người tốt nghiệp ấy thường có thể hành nghề ở Pháp, nhưng không bao giờ ở chính đất nước họ, trừ phi họ được nhập quốc tịch Pháp).

Chuẩn y cho những người An Nam quyền có Ban hội thẩm (hiện nay chỉ có Ban hội thẩm Pháp, vì thế, tất cả những người Pháp đã giết hại người An Nam hay phạm những tội ác khác đối với người bản xứ luôn luôn được miễn nghị).

c) Giới thiệu người An Nam vào Quốc hội Pháp.

d) Mở rộng việc nhập quốc tịch Pháp.

Để trình bày những yêu sách của họ với Bộ trưởng Bộ Thuộc địa, họ đã phái một người nguyên là tên vô chính phủ người Pháp: Gioócgiơ Grǎnggiǎng.

Báo chí của họ.

a. Do có quyền tự do báo chí như những công dân Pháp, họ lợi dụng điều đó để xuất bản 2 hoặc 4 tờ báo mà 2 tờ lớn nhất có số lượng phát hành mỗi ngày 2000 bản.

b. Họ bao giờ cũng núp sau cái mộc “lòng trung thành” khi phê bình công khai những khuyết điểm của Chính phủ thuộc địa. Trong tất cả các bài báo, họ tuyên bố “vĩnh viễn gắn bó với mẫu quốc”. Họ theo khuynh hướng của Đảng Xã hội cấp tiến Pháp 6 (đảng của Eriô), ít nhất trong lúc này là thần tượng lớn của họ.

c. Họ vốn rất kính trọng Triều đình nước Nam. Đột nhiên, họ đổi giọng và bắt đầu công kích nó khá thậm tệ. Thậm chí họ còn viết: “Tư tưởng cộng hoà đã thắng trên thế giới, và những người An Nam đã dân chủ về cǎn bản, đã được chuẩn bị kỹ để hiểu cái đẹp của nó. Một vương quyền để phô trương chỉ có thể làm mờ ý nghĩa của nó trước quần chúng”.

Điều đó ở An Nam đáng khép tội khi quân. Giả dụ rằng những người ở Đảng lập hiến của chúng ta, đã cảm thấy cái gì đó từ Pari dội về: Đấng uy nghiêm Khờ khạo ngồi trên ngôi vua nước An Nam là người được che chở bởi Anbe Xarô, cựu Bộ trưởng Bộ Thuộc địa, bị khai trừ khỏi đảng của Eriô, bị khai trừ vì đã bầu cho Poǎngcarê. Khi bỏ đảng, Xarô đã công bố một bức thư ngỏ rất vô lễ gửi Eriô, Chủ tịch đảng này. Eriô sắp thải vua An Nam để trả thù Xarô chǎng? Rất có thể.

Những đảng viên Đảng lập hiến An Nam và chủ nghĩa cộng sản.

Họ là những người có thiện cảm với chủ nghĩa cộng sản ư ? Không hơn gì những người dân chủ xã hội của những nước khác. Tuy nhiên họ khá khôn khéo chiếm lấy mọi cơ hội để làm Chính phủ thuộc địa sợ hãi bóng ma bônsêvích. Về việc Pháp công nhận Liên Xô, họ viết:

“Một số kẻ thực dân đã dự đoán một tương lai đen tối cho Đông Dương, tiếp sau việc Chính phủ Pháp công nhận Liên Xô; trên thực tế, người Nga dự định nâng đỡ những người bản xứ ở các thuộc địa của châu Âu chống lại sự thống trị của nước ngoài tại châu á. Tình hình sục sôi của các sinh linh trong nước chúng tôi do những sai lầm của ách cai trị thực dân thiển cận gây ra thì cái gì cũng có thể xảy ra ở đất nước này (tôi gạch dưới) chỉ cần những phương pháp khai hoá ấy tiếp tục được áp dụng đối với các dân tộc bị lệ thuộc và được bảo hộ”. Đe dọa như thế rồi, họ tiếp tục cho tới cuối bài báo, kêu nài sự hợp tác Pháp- An Nam. Nhưng còn một ví dụ khác nữa. Họ đã in lại một bài của báo Les Continents xuất bản ở Pari của Rơnê Marǎng. Đây là bài báo đó:

“Sự tuyên truyền cộng sản ở những thuộc địa Pháp.

Chúng tôi mới báo tin rằng những người Liên Xô chuẩn bị một chiến dịch tuyên truyền rộng rãi ở những thuộc địa của chúng ta. Đại hội lần thứ V của Quốc tế Cộng sản của Mátxcơva 7 vừa cho thấy chúng ta có lý. Thật vậy, việc thiết lập một Ban thuộc địa gồm có những người Anh, người Bỉ, người Hà Lan và người Tây Ban Nha đã được quyết định.

Trụ sở của Ban này đặt ở Giơnevơ. Nhiệm vụ của nó là dấy lên những sự nổi dậy và khởi nghĩa trong những thuộc địa.

Thuộc địa chính được nhằm tới là Mađagátxca rồi Đahômây. Người ta cũng phải hoạt động ở Tuynidi, ở Marốc, ở Goađơlúp, ở Ǎngtiơ và ở Bắc Kỳ.

Chính phủ Xôviết đã để 10 triệu phrǎng vàng cho Ban sử dụng nhưng những đảng cộng sản Pháp, Anh, Bỉ phải đóng góp nhiều, vì những chi phí dự tính là to lớn.

Những uỷ viên người Pháp của Ban là các ông Casanh, Tơranh, Xeliê, Ghinbô và Côxta.

Đứng trước nguy cơ này, những sự tế nhị quá đáng, khúm núm của ông Đenphốtxơ không thể làm gì hơn. Vấn đề không còn là tìm ra bàn tay của Mátxcơva ở khắp mọi nơi nữa. Phải tố cáo nơi nó ẩn nấp. Không phải bằng cặp mắt bị bưng bít bởi óc bè phái thuộc địa mà chúng ta sẽ tìm được bàn tay ấy. Sau đó, nhất là Nghị viện hiện nay và Chính phủ phải ngay lập tức cho người bản xứ của các thuộc địa những quyền sơ đẳng mà họ đòi (tôi gạch dưới). Những cựu chiến binh, những giáo viên và những viên chức người bản xứ sẽ là những người đầu tiên bị xúc động bởi sự tuyên truyền này… Chính nhờ đấu tranh chống lại các nhà cai trị vụng về và chống lại những thống đốc chuyên chế quá đáng mà chúng ta sẽ làm yên được sự bất bình chính đáng của người bản xứ.

Nếu không thì những nữ thần Xiren sẽ có dịp tốt để ca tụng sự nổi loạn”.

Nguyện vọng của những đảng viên lập hiến An Nam.

G.Grǎnggiǎng, đại biểu của họ ở Pháp đã tóm tắt đúng những nguyện vọng ấy: “Họ chỉ muốn đơn giản là chính sách hợp tác (Pháp- An Nam) được thực hành … Họ muốn được dần dần tham gia vào những công việc của đất nước họ … Không muốn gì hơn”.

Vả lại, tất cả những gì họ đòi là quyền nhập quốc tịch Pháp, miễn trừ quân dịch (4 nǎm đối với người An Nam), bầu cử, v.v.. Họ chỉ đòi cho “lớp thượng lưu đã được giáo dục thôi”. Còn quần chúng thì chẳng được gì.

Chúng ta có thể dùng họ không? Điều đó tuỳ thuộc hai điều: thái độ của Chính phủ Pháp và sự khôn khéo của chúng ta.

Linh tinh –

Một lính Pháp đã giết một người An Nam; hắn đã bị kết án một tháng tù án treo.

200 học sinh trẻ tuổi của một tỉnh ở Nam Kỳ đã biểu tình trước đồn cảnh sát đòi thả hai người bạn của họ bị bắt giữ. Đồng thời, họ doạ bãi khoá nếu các bạn của họ không được thả ngay. Họ đã thắng lợi. Đây là lần đầu tiên, ở Đông Dương xảy ra một việc như vậy. Đó là một dấu hiệu của thời đại.

19-12-1924

———————-

Tài liệu tiếng Pháp, bản chụp lưu tại Viện Hồ Chí Minh.
cpv.org.vn