1. Vai không sờn, chân không mỏi

Chiến tranh phá hoại miền Bắc xảy ra. Từ trận thắng đầu 5-8-1964, phóng viên Thông tấn xã Việt Nam Lê Viết Vượng đã có mặt tại trận địa phòng không Quảng Ninh. Trong đội hình phóng viên quân sự, Lê Viết Vượng xông xáo tại các trọng điểm đảm bảo giao thông ác liệt Hàm Rồng, Phà Ghép, Bến Thủy, Vĩnh Linh, Đường 20 Quảng Bình…

Cuối năm 1967 Lê Viết Vượng được tăng cường cho đội ngũ báo chí chiến trường Khu 5. Vừa chân ướt, chân ráo đến cơ quan Thông tấn xã Giải phóng Trung Trung bộ, anh được gọi lên gặp đồng chí Hồ Dưỡng, Phó ban Tuyên huấn Khu 5. Nhìn vóc dáng cao to, săn chắc của Lê Viết Vượng, Phó ban tuyên huấn thả giọng đặc sệt Quảng Nam: “Trong này đang đói lắm mày ơi. Khoan đi viết. Mày với thằng Hồ Ca giúp cơ quan đi gùi hàng ít lâu. Chúng nó đói ăn ốm o ráo trọi cả. Chịu khó nghe em”.

Đến nước này làm sao chối bỏ. Anh tự an ủi việc nào cũng là việc Cách mạng, rồi thanh thản khoác ba lô tìm về hậu cứ ở tây nam Trà My.

Chân dung Nhà báo – Liệt sĩ Lê Viết Vượng. (Ảnh do gia đình cung cấp).

Chuyến đầu tiên tưởng gần, nào ngờ phải cắt rừng vượt dốc, mất 3 ngày bở hơi tai mới tới Binh trạm 35. Đây là trạm đón hàng chuyển từ đường 128 Tây Trường Sơn vào trạm Tam Noong, Bến Giàng, Tây Nam (Quảng Nam). Những chuyến hàng vượt qua chi chít trọng điểm khốc liệt Mường Noòng, La Hạp, Sông Bạc, Chà Vằn (thuộc tỉnh Xê Ca Mát của nước Lào). Mỗi cân gạo, viên đạn, cơ thuốc chữa bệnh vào đến bến Giàng, cửa ngõ Khu 5 đã thấm biết bao máu xương đồng đội. Thế nhưng gùi được ba, bốn mươi cân gạo, nhu yếu phẩm về tới hậu cứ trót lọt cũng không kể hết gian nan. Dọc tuyến giao liên, gặp vô vàn hiểm nguy, nào rắn độc, sên vắt, mưa rừng ào ạt, lũ dâng trắng khe và vũ khí giết người từ máy bay Mỹ thả xuống.

Còn mối họa chết người nữa, đó là bọn thám báo, biệt kích rằn ri mai phục khắp nẻo đường giao liên. Cách đối phó tốt nhất mà Lê Viết Vượng nhắc nhở đồng đội là không để lại dấu vết, thường xuyên thay đổi tuyến hành quân, chủ động tránh đối đầu với chúng. Nhiều lần với linh cảm người lính chiến trường, ngửi thấy mùi thuốc lá, biết gặp tụi phục kích, các anh lặng lẽ vòng sang hướng khác.

Suốt từ đầu năm 1968 đến cuối năm 1969 hàng hóa cả chục tấn: nào gạo, nào thực phẩm, thuốc chữa bệnh, giấy viết, phim chụp ảnh, hóa chất in tráng phim, thư từ, sách báo hậu phương gửi vào mặt trận lần lượt vào hậu cứ trên tấm lưng chai sạn, đầm đìa mồ hôi của các anh. Đây là hàng chiều về, còn chiều đi có khi còn cáng cả thương binh, người mắc bệnh, ốm yếu không thể chữa trị tại hậu cứ. Sau này nhà báo Vũ Đảo kể lại: Năm 1969 từ phân xã Phú Yên ra Quảng Nam dự hội nghị thi đua, anh bắt gặp một Lê Viết Vượng da đen cháy, tóc tai cứng đơ, tiếng cười rổn rảng. Lê Viết Vượng san sẻ cho Vũ Đảo chừng hai chục lon gạo nếp rồi cùng Hồ Ca, Minh Châu tất bật chuyển thương binh về tuyến sau. Biết đồng nghiệp chưa được đi viết, chưa được chuyển Đảng viên chính thức vẫn vui cười chấp nhận làm tròn công việc chẳng dính dáng gì đến nghề nghiệp, Vũ Đảo thầm khâm phục nhân cách chàng trai xứ Nghệ bộc trực, kiên gan.

2. Tay súng, tay bút, bám dân đánh giặc

Sau Tết Canh Tuất (1970), chiến trường Khu 5 nóng bỏng bởi Mỹ, ngụy thực hiện chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh”, chọn đồng bằng làm trọng điểm “Bình định cấp tốc”. Âm mưu và thủ đoạn chiến tranh “Thay màu da trên xác chết” của Mỹ là bình định nông thôn, tăng lực lượng quân ngụy, triệt phá kinh tế, cơ sở Cách mạng vùng giải phóng, ráo riết gom dân lập ấp chiến lược.

Năm 1970-1971, Mỹ, ngụy cắm chốt ở Khu 5 tới 3 vạn 7000 binh lính, chưa kể bọn bảo an, dân vệ, cảnh sát dã chiến. Ta mở rộng vùng giải phóng giành được 19 vạn dân nhưng bị chúng chiếm lại 4 vạn dân. Năm nghìn dân, hơn 4 nghìn cán bộ, đảng viên hy sinh, trong đó Quảng Ngãi, Quảng Nam tổn thất nặng nề nhất.

Không thể để địch lấn đất, dồn dân, Khu ủy Khu 5 chủ trương rút cán bộ, đảng viên từ tỉnh, huyện lập các đội công tác vũ trang bám địa bàn xây dựng cơ sở đấu tranh chính trị, vũ trang, đẩy mạnh tiến công nổi dậy, giành thế làm chủ nông thôn, đồng bằng. Cùng với đồng nghiệp các báo “Cờ giải phóng Trung Trung bộ”, “Quân giải phóng Khu 5” tỏa đi các mặt trận, Lê Viết Vượng xin được xuống chiến trường Quảng Ngãi. Ngược rừng tới Đỗ Xá, căn cứ Khu ủy Khu 5 nhận quyết định, không kịp quay về hậu cứ chia tay đồng đội. Đêm ấy (15-2-1970) Lê Viết Vượng theo giao liên tìm tới xã miền núi Trà Trung, huyện Trà Bồng, căn cứ của Tỉnh ủy Quảng Ngãi. Chỉ ít ngày sau, anh có mặt tại Huyện ủy Đức Phổ với chức danh phóng viên kiêm cán bộ đội công tác chính trị, vũ trang.

Đội du kích “Lê Thị Hồng Gấm” huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi. (Ảnh do Lê Viết Vượng chụp)

Bề dày truyền thống Cách mạng và nguồn cội văn hóa cổ Sa Huỳnh ở huyện cuối tỉnh Quảng Ngãi đã gợi mở cho Lê Viết Vượng dự định viết nhiều bài cổ vũ quân dân Đức Phổ kiên trung suốt hai mươi năm bám đất, đánh giặc, giải phóng quê hương.

Nhiều đêm dưới căn hầm tránh pháo, sau lúc căng thẳng bàn cách diệt ác, trừ gian, phá thế kìm kẹp, Bí thư Huyện ủy Đinh Trọng Tân trở thành “Nhân vật trả lời phỏng vấn” nhà báo Lê Viết Vượng về trầm tích địa chí, văn hóa, lịch sử, con người Đức Phổ.

Những địa danh núi Xương Rồng năm 1927 ra đời “Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội” nam Trung bộ; sông Trà Cau năm 1935 thành lập phân bộ xứ ủy Trung kỳ, cửa biển Sa Huỳnh phát lộ dấu tích người Việt cổ sinh sống hàng vạn năm… như mạch nguồn tạo nên khí chất kiên cường người dân Quảng Ngãi, mà Đức Phổ là hiện thân mạnh mẽ, quyết liệt nhất. Lê Viết Vượng chợt nhận ra mối quan hệ máu thịt, sống chết cùng mảnh đất Đức Phổ như với Hương Sơn, Hà Tĩnh nơi chôn nhau cắt rốn của mình.

Từ bấy giờ, được gia đình ông Trần Giỏi ở xã Phổ Vinh nuôi giấu dưới căn hầm, Lê Viết Vượng mê mải trả nghĩa người dân Đức Phổ bằng những bài báo có sức cuốn hút hậu phương lớn miền Bắc chi viện sức người, sức của cho miền Nam. Đêm đêm với khẩu súng AK báng gấp, anh cùng tổ công tác vượt tọa độ vành đai “pháo bầy, pháo chụp” len lỏi trong khu dồn dân, ấp chiến lược, thầm thào bày cách đấu tranh hợp pháp, đòi trở về làng cũ làm ăn sinh sống. Vùng đất Phổ Cường, Phổ Văn, Phổ Minh, Phổ Khánh, chi khu quân sự Đức Phổ, căn cứ của Mỹ ở Hoài Đức dày đặc lính Mỹ và Sư đoàn 2 ngụy cũng không làm chùn bước Lê Viết Vượng.

Sổ tay của anh ghi nhiều tư liệu người dân Đức Phổ tìm cách giấu lúa ngoài đồng, dưới hầm tiếp lương thực cho cách mạng. Những du kích gan góc, sáng tạo vũ khí đánh giặc bằng quả bom câm, pháo lép. Những nông dân tự nguyện dỡ nhà chặt cây trái trong vườn rào làng chiến đấu, tiếp sức cùng Đại đội 219 đánh cháy trụi kho hậu cần Thành Hiệu. Hàng nghìn tấn đạn kho hậu cần Mỹ nổ dậy đất vùng hạ lưu sông Trà Cau suốt hai ngày đêm. Rồi hình ảnh cô du kích 16 tuổi Trần Thị Trung ngoan cường khi hết đạn, bị giặc bao vây gọi hàng, cô đập gãy khẩu súng trước khi ngã xuống.

Bấy nhiêu sự kiện, nhân chứng sống ấy được Lê Viết Vượng tái hiện, khắc họa sống động bức tranh “Giữ đất, giành dân, đánh giặc tới cùng” của Đức Phổ trong loạt bài gửi ra miền Bắc năm 1970 và đầu năm 1971.

3. Tiếng thơm để lại

Sau ngày giải phóng miền Nam, đất nước liền một dải, mỗi lần gặp nhau ôn lại truyền thống đánh giặc, lớp cán bộ chủ chốt, trung kiên của Đức Phổ thuở ấy đều bùi ngùi, thương tiếc nhà báo Lê Viết Vượng. Họ nhắc nhau tìm về nghĩa trang Phổ Vinh, dâng hoa trái, đốt nén tâm hương nhắc một thời kề vai, sát cánh, nằm hầm, đói ăn đánh giặc. Trong những ngày thiêng liêng, đẫm tình tri ân ấy, không bao giờ vắng mặt ông Trần Giỏi, gia đình anh Nguyễn Văn Phi và cháu Nguyễn Thị Hải con gái anh Phi. Họ là nhân chứng khoảnh khắc hy sinh bi tráng của nhà báo Lê Viết Vượng sáng 3-7-1971.

Rạng sáng hôm ấy, Sư đoàn 2 ngụy mở trận càn lớn vào Phổ Vinh. Pháo 150mm của chúng từ căn cứ Gò Quánh, Hoài Đức bắn như vãi đạn, dọn đường cho hai tiểu đoàn lính dù đổ quân vây hãm. Lê Viết Vượng xách khẩu AK cùng ba du kích thôn Đồng Thuận chia nhau chặn địch. Chợt phát hiện vợ anh Phi bế đứa con mới 5 tháng tuổi quýnh quáng trong vườn, anh vọt lên công sự bế cháu bé, đẩy người mẹ xuống căn hầm của mình. Trao cháu cho người mẹ, vừa lên khỏi miệng hầm, chưa kịp tới vị trí chiến đấu, bất thần một loạt đạn pháo chùm nổ váng óc trùm kín Lê Viết Vượng, mảnh gang sắc nhọn găm nát thân thể anh.

Tính đến thời khắc hy sinh, Lê Viết Vượng mới ngoài 30 tuổi, độ tuổi chín chắn sung sức nhất của đời người. Anh sinh ngày 20-1-1938, quê Sơn Trà, Hương Sơn, Hà Tĩnh.

Ông Trần Giỏi xót xa, lau nước mắt cùng anh Nguyễn Văn Phi, Nguyễn Hoàng lau rửa, mặc cho Lê Viết Vượng bộ quần áo mới. Giặc vây kín, không thể mang anh đi xa, ông Trần Giỏi mai táng anh trong khu vườn nhà mình. Từ năm 1971 cho đến năm 1994, gia đình ông Trần Giỏi, bà con cô bác thôn Đông Thuận quanh năm hương khói cho hương hồn nhà báo Lê Viết Vượng, nhận anh như đứa con thân thuộc của mình. Với cháu Nguyễn Thị Hải, đứa bé được “tái sinh” từ vòng tay Lê Viết Vượng, khi lớn lên qua lời mẹ kể, cô bé hằng ngày lặng lẽ thắp hương lên phần mộ ân nhân.

Năm 1994, cơ quan Thông tấn xã Việt Nam và gia đình vào Phổ Vinh đưa anh về Hương Sơn. Mong muốn lưu giữ mãi hình ảnh nhà báo Lê Viết Vượng, Đảng bộ và nhân dân Đức Phổ khắc tên anh lên tấm bia đá tưởng niệm các anh hùng, liệt sĩ, cho muôn đời các thế hệ con cháu ghi công.

Văn Hiền
qdnd.vn

QĐND – Có những quãng thời gian tưởng như quên bẵng đi, bỗng một ngày tất cả bật sáng trong sâu thẳm ký ức. Đồng đội gọi đồng đội trở về nơi chiến trường xưa một thời sống chết bên nhau…

Ba năm nay, CCB Nguyễn Xuân Hưng, người đồng đội của cha tôi, hiện đang sống tại quận 12, Thành phố Hồ Chí Minh, trở nên thân thiết với gia đình tôi.

Gặp nhau tại cầu Hội, Phước Lâm trong hành trình đi tìm đồng đội (ông Nguyễn Xuân Hưng bên trái, ngoài cùng).

Tết Kỷ Sửu 2009, mẹ tôi bất ngờ nghe ông thông báo qua điện thoại, rằng ông là người chứng kiến cha tôi hy sinh và muốn gặp mẹ. Vậy là tin bay đến, thư bay ra kèm với tấm hình của người cựu chiến binh. Mẹ bảo: “Lạ thật, sao mấy chục năm, ra Quảng Ninh sinh sống, mãi đến năm 2001 mới vào Thành phố Hồ Chí Minh mà đến năm 2007 ông ấy mới nhớ ra để gửi thư báo tin?”. Tôi đưa ảnh và bài báo viết về ông trong mục Người tốt việc tốt, ông gửi ra cho tôi xem để làm tin: “Thôi mà mẹ, sau chiến tranh, người nhớ thì báo, người quên thì do mưu sinh, do vô tình… một lúc nào đó, ông chợt tỉnh ra, báo tin để khỏi áy náy trong tâm, mẹ cứ nghĩ thế cho nhẹ lòng”. Rồi từ đó, vài tháng ông lại gọi ra hỏi thăm mẹ. Có lần tôi băn khoăn hỏi ông: “Người ta bảo cha cháu lên cả Châu Thành (Long An) nữa”. “Nhất định cha cháu không hy sinh ở vùng giáp với Châu Thành đâu. Chú là người hành quân cùng cha cháu đêm đó trên cánh đồng Phước Lâm (Cần Giuộc, Long An), cầu Hội, cháu cố gắng thu xếp vào đi, sẽ rõ thôi”. Ông giục tôi hệt như chuyện của gia đình ông vậy… Ông xa quê ở tuổi lá rụng về cội, cũng buồn thấu tim gan mỗi độ lễ Tết nên ông trò chuyện qua điện thoại cho dịu đi, cho nghe được tiếng ngoài mình đó chứ.

Hè 2011 này, tôi mới thu xếp được để vào Thành phố Hồ Chí Minh gặp ông. Bà vợ ông ra đón tôi, đon đả, xởi lởi như đã quen thân từ lâu rồi: “Mong cháu hoài, lúc nào ổng nhà tôi cũng nhắc tới ba cháu, cứ như ba cháu ở cạnh ổng vậy”. Tôi nhìn ông, không khác trong ảnh ông gửi ra và trẻ hơn so với trí tưởng tượng của tôi, nhanh nhẹn và chân phương. “Hồi đó chú mới 17-18 tuổi, còn cha cháu đã ngoài 30 rồi. Chốn tử địa, ở với nhau một đêm mà nhớ nhau cả đời”. Tôi giật mình, tưởng nghe nhầm: “Tất cả mọi thông tin chú nói, hóa ra chỉ biết cha cháu trong đêm bị địch phục kích thôi ạ”. “Chiến tranh mà. Đêm đó, nghe cha cháu kể, hóa ra ở cùng D294 từ hồi huấn luyện ở Chi Nê – Hòa Bình năm 1967, nhưng mỗi người một đại đội, chú ở đại đội của than Quảng Ninh nhập ngũ, còn cha cháu ở đại đội của Nhà máy dệt 8-3, rồi cùng xuất quân vào Nam ngày 15-1-1968”.

Ba tháng trèo đèo vượt dốc ở Trường Sơn, “đá mòn mà đôi gót không mòn”, men theo Tây Trường Sơn đến ngã ba biên giới tháng 4-1968 rồi về bổ sung cho tỉnh đội Long An, biên chế vào Tiểu đoàn 2 của ông Út Thôi, quần nhau với địch hết vùng hạ lên vùng thượng của Cần Đước, Cần Giuộc. Thời điểm khốc liệt ấy còn đọng lại trong ký ức của bà má Long Sơn – Cần Đước kể lại cho tôi nghe từ 13 năm trước, trong căn nhà thưng bằng lá dừa nhìn ra con đường đất đỏ quạch: “Đây là vùng ven Sài Gòn nên nó chà xát rất dữ, quyết tìm diệt bằng được cơ quan đầu não của Sài Gòn – Gia Định đang ém ở đây. Anh em ở Bắc vô, má nuôi hết đợt này đến đợt khác, không sao nhớ hết tên các ảnh; nhưng khổ nhất là các ảnh không thuộc địa hình, đánh trận nào cũng phải du kích dẫn đường, sau mỗi trận, vẫn du kích đi chôn cất anh em, tải thương về tuyến sau”. Ông nghe tôi nhắc lại lần đi tìm cha năm 1998, chợt nhớ lại: “Khi tập kết ở ngã ba Thu, quân số của D294 đã vơi đi nhiều so với khi xuất quân ở Chi Nê, nhưng vẫn không thấm tháp gì so với quãng thời gian ở Long An. Chú bị thương trước khi gặp cha cháu ở cầu Hội. Sức khỏe hồi phục, lại di chuyển từ Cần Đước lên Cần Giuộc. Tuổi trẻ đang hăng say, nói không sợ bom đạn thì không đúng, nhưng mình xác định lý tưởng thanh niên theo tiếng gọi của Bác, giải phóng miền Nam rồi thì cứ thế mà chiến đấu. Đêm ấy đi tải trái bị nó phục kích, chú nằm ép xuống bờ ruộng may mà thoát; còn cha cháu vọt lên gò cao có lùm cây che thì bị bọn nó xối đạn dữ quá. Nghe nó chạy qua lưng mình tìm diệt Việt Cộng mà đứng tim. Khi nó rút rồi, chú chạy lên tìm cha cháu, vẫn thấy người ông còn ấm, giở ba lô ra, đắp cho ông chiếc màn, rồi ngậm ngùi đi, làm sao chôn cha cháu ngay được”. Ông ngừng lời, tôi nghe buốt lòng, mãi rồi ông mới kể tiếp: “Vào ấp, gõ cửa nhà dân, họ cho mượn bộ quần áo là quý; lại ra đồng, mò mẫm tìm đường trong đêm tối hun hút. Sau trận đó, chú bị lạc đơn vị, phải lên vùng thượng Cần Giuộc hoạt động miết, khi xuống vùng hạ mới gặp cô ấy cùng công tác ở huyện”.

Ngày đưa vợ về quê ở Thái Bình (năm 1977), mẹ ông đã thắp hương cho ông mấy năm. Cạn nước mắt, mẹ ông ra ở với con gái ở Quảng Ninh. Vợ chồng ông dắt díu nhau ra Quảng Ninh với mẹ, phụng dưỡng bà cho trọn đạo làm con. Tưởng yên ổn ở đất mỏ lầm lụi, bụi than đen nhẻm mặt người, vậy mà hơn chục năm sau, khi mẹ đã mất, ông lại trở vào Nam theo nguyện vọng của vợ. Tôi nhìn khuôn mặt ông trong ảnh, đôi mắt to sáng trên khuôn mặt gầy guộc, không có vẻ thư nhàn. Ông mang ảnh cha tôi ra: “Cháu giống cha cái miệng cười quá. Ông ấy cao cao, trắng trẻo, vui chuyện khoe với chú có vợ và hai con ở Nhà máy dệt 8-3, Hà Nội. Thư nào gửi cho vợ cũng có thơ, rồi ông còn cao hứng đọc thơ cho chú nghe nữa. Ngày mai ta đi Cần Giuộc, tìm mấy ông du kích địa phương, cần thì ăn ở dưới đó luôn”. Ông nhất định không chịu đi ô tô, vừa tốn kém vừa không cơ động.

Cựu chiến binh Nguyễn Xuân Hưng.

30 ki-lô-mét từ quận 12 xuống Cần Giuộc không phải là quá xa, nhưng cứ nhìn lưng ông còng còng sau xe anh tôi, lại thấy áy náy. Từ huyện xuống Phước Lâm, theo chân cán bộ xã, len lỏi tìm cầu Hội, nơi cha tôi và ông vượt cầu. Trên chiến trường xưa, hăng hái quên cả tuổi ngoài lục tuần, ông cùng cán bộ xã Phước Lâm là ông Võ Văn Bảy, đi vào các ngõ chữ chi tìm các nhân chứng, chắp nối mảnh hồi ức để tìm ra đáp số cha tôi đang nằm đâu trên những trảng ruộng mênh mông xưa, nay đã bị biến dạng, hàng quán hai bên đường mọc san sát. Chỉ có con sông nhỏ như dải lụa mềm tưới mát đồng ruộng xóm ấp Phước Lâm là vẫn thế. Sau một ngày đo đạc, kiếm tìm nhân chứng, dưới ánh đèn khuya ở nhà ông Bảy, sơ đồ địa hình trận địa hiện lên. Trong mỗi nếp nhà, mỗi xóm ấp, tình đồng đội nặng nghĩa, keo sơn vẫn mộc mạc, đằm sâu như thế. Tôi rưng rưng trong lòng khi nhìn hai mái đầu bạc vừa kẻ vẽ, vừa tranh cãi những điểm lấn cấn, để rồi ông Hưng dứt khoát: Trận đụng giặc phục kích nhất định phải là ở cầu Hội, Phước Lâm, Cần Giuộc năm 1968. Các điểm trên sơ đồ phải tính từ cầu Hội – ấp Phước Kế, xã Phước Lâm, xã Trường Bình – đường đất đỏ chạy dọc Mỹ Lộc – Phước Lâm – gò Mả, ấp Thanh Ba, xã Mỹ Lộc… Chiều hôm sau, ông cùng anh em tôi đi tìm mộ cha tôi ở nghĩa trang liệt sĩ Cần Giuộc, mênh mông trắng và trắng hàng mộ liệt sĩ có danh và vô danh.

Tôi ôm cả xếp sơ đồ đó ra thuyết minh lại với gia đình để mẹ tôi an lòng. Mẹ thắp hương khấn cha tôi và tin như một điều xác tín: “Lần này, chắc cha con phù hộ, hôm nào mẹ cũng thấy cha con hiện về”.

Mẹ cảm ơn ông nhưng cũng không ngờ ông thu xếp ra Bắc, về quê hương Quỳnh Phụ rồi đến thăm mẹ tôi sớm thế. Trong khói hương trầm trước ban thờ gia đình tôi, ông trò chuyện với cha tôi như ngày xưa hai ông kề bên nhau nghe cha tôi đọc thơ viết tặng mẹ. Ông xúc động: “Thôi, thế là chú cũng thỏa tâm nguyện rồi”. Mẹ con tôi đáp lễ ông… Những điều ông ấp ủ bao năm, hôm nay ông mới thực hiện được trước di ảnh cha tôi và ông run run đọc những vần thơ tự tâm “Bao năm trải mấy mùa thu/ Tin đi thư lại mịt mù xa xôi/Ba lăm năm đã vèo trôi/ Chưa tìm anh được về nơi quê nhà/ Người còn người mất anh ơi…”.

Hôm nay, cha đã trở về với mẹ con tôi, với ông, người đồng đội năm xưa trên đường hành quân…

Bài và ảnh: Kim Thanh
qdnd.vn

QĐND – Trong một số tiểu thuyết hư cấu về chiến tranh và nhất là trong kịch bản phim hành động, có những “lính kín” (sĩ quan tác nghiệp chiến tranh bí mật) của Mỹ được tụng ca như huyền thoại. Nhưng học giả phương Tây nhận thấy ngay cả những sách không hư cấu (non – fiction: sách người thật việc thật) viết về chiến tranh ngầm ở phương Tây cũng ngấm ngầm thần thánh hóa những nguyên mẫu của “Rambo”.

Những hơi thở đầy sát khí của “Chiến tranh lạnh” và nhất là khói súng của cuộc chiến Triều Tiên đã đẩy nhanh tiến trình xây dựng Lực lượng đặc biệt Mỹ (LLĐB). Ra đời tháng 5-1952, đơn vị đầu tiên, SFC 10, của LLĐB được đặt dưới quyền Trung tâm chiến tranh tâm lý (Psychological Warfare Center) của quân đội Hoa Kỳ. Những người “biết cách hoạt động sau lưng đối phương” lại được cần đến, để giữ cho các quân cờ đô-mi-nô khỏi đổ. Từ điển bách khoa điện tử Wikipedia cho rằng, một số người gốc Âu từng chiến đấu chống Hồng quân Liên Xô trước đó đã được đặc cách tuyển mộ vào “Mũ nồi xanh”, bất chấp cả quá khứ phát xít(1).

La-ry Thoóc-nơ, 3 ngày trước điệp vụ cuối cùng, tháng 10-1965. Ảnh tư liệu

Sách “Cuộc chiến tranh bí mật chống Hà Nội”(2) của Giáo sư R.Sun-dơ (R.Shultz), từng được khen ngợi bởi cả các cựu chỉ huy Mỹ trong chiến tranh Việt Nam lẫn các tác gia và ký giả nổi tiếng, đã viết những dòng đầy cảm thán về La-ry Thoóc-nơ (Larry Thorne, tên thật là Lauri Allan Tôrni), sĩ quan điều hành trại LLĐB Khâm Đức, Quảng Nam năm 1965.

Từ miền núi quanh năm tuyết phủ

Sun-dơ viết: “Lai lịch của La-ry Thoóc-nơ là nguồn chất liệu cho tiểu thuyết. Sinh ở Phần Lan năm 1919, Thoóc-nơ gia nhập quân đội Phần Lan năm 1938 và trong suốt chiến tranh thế giới thứ hai, tiến hành hoạt động không quy ước chống quân đội Xô-viết… Khi Đức xâm lược Liên Xô 1941 và Phần Lan liên minh với Béc-lin, Thoóc-nơ tiếp tục đầu quân cho Quốc xã”.

Theo từ điển bách khoa điện tử Wikipedia, phe Hồng quân treo giải thưởng tương đương với 560 nghìn USD cho ai loại trừ được Thoóc-nơ – sĩ quan phát xít thuộc diện “đặc biệt nguy hiểm”.

R.Sun-dơ viết tiếp, “Tháng 9-1944, Phần Lan đầu hàng Liên Xô, nhưng Thoóc-nơ thì không. Thoóc-nơ nhập vào quân đội Đức Quốc xã, theo học tại trường chiến tranh du kích, rồi cùng lính thủy đánh bộ của Hít-le chống lại Hồng quân cho đến khi kết thúc chiến tranh.

Muốn trừng phạt Thoóc-nơ, Liên Xô yêu cầu chính phủ Phần Lan phải bắt Thoóc-nơ. Liên Xô có kế hoạch dẫn độ Thoóc-nơ về Mát-xcơ-va và xét xử như tội phạm chiến tranh. Thoóc-nơ chạy trốn được sang Hoa Kỳ, và với sự giúp đỡ của Bin Đô-nô-van (Bill Donovan), Thoóc-nơ trở thành công dân Mỹ. Đô-nô-van, đứng đầu OSS lúc đó biết về những chiến tích của com-măng-đô Thoóc-nơ. Đô-nô-van hình dung chiến tranh không khác gì việc kinh doanh ở phố Uôn (Wall). Hoa Kỳ sẽ cần tới những con người như La-ry Thoóc-nơ, trong những năm tới”.

Buổi đầu trong LLĐB Mỹ, Thoóc-nơ dạy các môn như trượt tuyết, leo núi, chiến thuật du kích. Từ đó, Thoóc-nơ thăng tiến dần với bậc sĩ quan cấp úy, phục vụ cùng SFG 10 ở Tây Đức, rồi càng ngày càng nổi trội trong hoạt động ngầm trên dãy núi Da-grốt (Zagros) ở Vịnh Ba Tư…

Đến rừng rậm nhiệt đới

Tháng 11-1963, Thoóc-nơ nhập vào đơn vị LLĐB Mỹ A-734 đóng ở Đồng bằng sông Cửu Long và được gắn hai mề đay.

Chiến tranh cục bộ bắt đầu cùng với sự thăng hạng của “chiến tranh bí mật” ở Lào, La-ry Thoóc-nơ nay đã được thăng cấp đại úy, nhưng thuộc quân Mỹ, được Tổ nghiên cứu và quan sát thuộc Bộ chỉ huy yểm trợ quân sự Mỹ ở Việt Nam (MACVSOG, hoặc SOG) giao chỉ huy một đơn vị đặc biệt Mỹ chuyên đánh phá tuyến đường Trường Sơn.

R.Sun-dơ viết: “Vào mùa thu 1965, các chi tiết đã được nhất trí, và 5 toán thám báo đã sẵn sàng “xé rào” (cross the fence – vượt biên giới miền Nam Việt Nam – Lào). Nhiệm vụ là phá hoại ngầm. Họ không đeo quân hàm, phù hiệu đơn vị, trang phục được đặt riêng cho SOG, không rõ may ở đâu. Vũ khí mang theo không sản xuất ở Mỹ, mà kiếm được từ nguồn bí mật, không thể tìm được xuất xứ. Các toán biệt kích không mang bất cứ thứ gì để cho phép xác định họ là ai… Từ tháng 10 cho đến hết năm 1965, 7 điệp vụ thám báo được thực hiện”.

Theo Trung tá Ray-mơn Con-lơ (Raymond Call), những chiến dịch sớm sủa này được tiến hành khi đối phương chưa phòng bị, nên SOG có được yếu tố bất ngờ. “Kết quả thật khích lệ. Các toán thám báo đã phát hiện được nhiều mục tiêu cho máy bay Mỹ ném bom”. 80-100% mục tiêu bị phá hủy, theo tài liệu về MACVSOG của Hội đồng tham mưu Liên quân Mỹ, phụ lục D, phần “Hoạt động vượt biên giới Việt – Lào”.

Sự khởi đầu nhanh chóng này, theo R.Sun-dơ, cũng không thể không trả giá.

Kết cục tất yếu

Trong điệp vụ ngày 18-10-1965, hai chiếc trực thăng H-34 chở một toán biệt kích chuẩn bị xâm nhập vào Lào. Cố vấn La-ry Thoóc-nơ bay trên chiếc H-34 thứ ba. Sau khi toán biệt kích đổ bộ được xuống địa điểm định trước, hai chiếc trực thăng đầu quay về căn cứ Khâm Đức. Chờ đến khi nhận được tín hiệu cho biết toán biệt kích đã vượt biên an toàn, Thoóc-nơ lệnh cho phi công quay về căn cứ. Lúc đó, sương mù hầu như che khuất tầm nhìn. Chiếc H-34 và Thoóc-nơ biến mất trong màn đêm, không để lại dấu vết gì…

Mãi đến năm 1999, sau nhiều nỗ lực tìm kiếm, Tổ chức tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh ở Việt Nam mới xác định được hài cốt của La-ry Thoóc-nơ trong số hàng nghìn hài cốt lính Mỹ mất tích trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Và hài cốt của Thoóc-nơ chính thức được xác nhận năm 2003.

Thần tượng hóa kiểu dối trá

Cuốn “Mũ nồi xanh”, in lần đầu năm 1965, với một nhân vật chính là Sven Cớc-ni (Sven Kornie), được xem là La-ry Thoóc-nơ hóa thân(3).

Mặc dù nhân vật sống Thoóc-nơ ngay sau đó biến mất trong “sương mù chiến tranh”(4) (Brouillard de guerre), nhưng “Mũ nồi xanh” vẫn kịp trở thành sách bán cực chạy thời điểm năm 1966.

Năm 1968, khi cuộc chiến ở Việt Nam lại bắt đầu lòi ra các điểm nhấn “Thiên Nga, Phượng Hoàng” dựa trên “chủ bài” LLĐB, thì “Mũ nồi xanh” lại được chuyển thể thành phim cùng tên, do diễn viên điện ảnh Giôn Uây-nơ (John Wayne) thủ vai chính theo nguyên mẫu La-ry Thoóc-nơ.

Như vậy vẫn chưa đủ, các nỗ lực “đánh bóng” tội ác chiến tranh của giới truyền thông phương Tây vẫn chưa chịu dừng bước. Năm 2004, có nguồn truyền thông phương Tây tiếp tục đánh giá khá cao “công trạng” của La-ry Thoóc-nơ. Trong bài “Một đánh giá về khủng bố của Mỹ ở Việt Nam” (An account of American terrorism in Vietnam)(5), tác giả Pa-trích Mác-tin (Patrick Martin) viết: “Câu chuyện về La-ry Thoóc-nơ cho thấy, bản chất thực sự của cuộc chiến tranh ở Việt Nam, đó là sự kết hợp giữa tư tưởng chống Cộng, bài châu Á, và sự dã man chống nhân dân Việt Nam. Nó vạch ra sự tương đương giữa các cuộc tàn sát do Mỹ chỉ đạo ở Việt Nam, và sự hung bạo của Quốc xã ở mặt trận phía Đông. Ấy thế mà tác giả Sun-dơ trong “Cuộc chiến tranh bí mật chống Hà Nội” đã miêu tả công trạng của La-ry Thoóc-nơ như một người hùng…”.

Thật đáng nực cười cho bộ máy truyền thông phương Tây, bởi Thoóc-nơ cũng chỉ là một lính Mỹ như hàng vạn lính Mỹ khác đã phải đền tội trong cuộc chiến tranh phi nghĩa xâm lược Việt Nam.

Lê Thành

1. http://en.wikipedia.org/wiki/The_Green_Berets_%28film%29
qdnd.vn

2. Sách The secret war against Hanoi, NXB Harper Collins, 2000. Bản tiếng Việt của NXB Văn hóa-Thông tin, 2002

3. Mô tả sách “Mũ nồi xanh” trên Từ điển bách khoa điện tử Wikipedia

http://en.wikipedia.org/wiki/The_Green_Berets_%28book%29

4. Brouillard de guerre, khái niệm được Clausewitz đưa ra từ thế kỷ 19 để chỉ các yếu tố không rõ ràng trong chiến tranh do cảm nhận chủ quan và các yếu tố khách quan, và các thách thức mà các bên của cuộc chiến áp đặt cho đối phương. Cũng là tên của một DVD về hồi ức và suy nghĩ sau chiến tranh Việt Nam của Mắc Na-ma-ra.

5. http://www.wsws.org/articles/2000/jun2000/viet-j06.shtml

QĐND – LTS: Báo điện tử “Lịch sử văn hóa Trung Hoa” (www.xyz6666.com), ngày 19-12-2010, đã đăng bài “Nội tâm lấn cấn? Vì sao bà Tống Khánh Linh không chịu an táng chung tại Lăng Trung Sơn”.

Chúng tôi trích dịch tư liệu trên, để bạn đọc tham khảo tìm hiểu thêm về quan điểm xử thế của bà Tống Khánh Linh, một đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc, Chủ tịch danh dự của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, được mệnh danh là “Người phụ nữ vĩ đại trong thế kỷ 20 của thế giới”.

Bà Tống Khánh Linh (27-1-1893 / 29-5-1981).

Trong những phần mộ an táng bao quanh Lăng Trung Sơn, nơi bảo quản thi hài của Vĩ nhân Tôn Trung Sơn, người được mệnh danh là Người cha của đất nước Trung Hoa cận đại (Quốc phụ), có phần mộ hợp táng của nhân sĩ Liêu Trọng Khải và phu nhân Hà Hương Ngưng. Diện tích lăng không lớn (diện tích 20 mẫu, trong khi đó phần mộ của Đàm Diên cách đó không xa rộng đến hơn 300 mẫu đất), nhưng phong cách rất đặc biệt, vô cùng hấp dẫn khách tham quan. Phần mộ này cũng là tác phẩm của Lã Nhan Trực, kiến trúc sư thiết kế Lăng Trung Sơn, một tài hoa trẻ qua đời sớm.

Nhân sĩ yêu nước Liêu Trọng Khải bị ám sát và tử vong vào buổi chiều ngày 20-8-1925, sau khi Tôn Trung Sơn từ trần chưa đầy 6 tháng. Năm ấy, ông mới 48 tuổi; vợ ông – bà Hà Hương Ngưng năm ấy 46 tuổi (lớn hơn Tống Khánh Linh 14 tuổi). 47 năm sau, ngày 1-9-1972, bà Hà Hương Ngưng ốm chết tại Bắc Kinh. Theo di nguyện của bà “sống cùng phòng, chết cùng huyệt”, linh cữu của bà Hà Hương Ngưng được chuyển đến Nam Kinh an táng chung một mộ với Liêu Trọng Khải.

Hai vợ chồng chí sĩ yêu nước Liêu Trọng Khải đều là Hội viên sớm nhất của Đồng Minh hội, là chiến hữu và trợ thủ thân cận nhất của Tôn Trung Sơn tiên sinh. Theo chính sử ghi chép, khi hấp hối, Tổng thống Tôn Trung Sơn đã trực tiếp căn dặn bà Hà Hương Ngưng: “Sau khi tôi chết, nhờ chị chăm sóc Tôn phu nhân…”.

Sau khi nghe trả lời chắc chắn, Tôn Trung Sơn tiên sinh nắm tay bà Hà Hương Ngưng: “Liêu Trọng Khải phu nhân, tôi cảm ơn chị…”.

Cùng chung số phận, kinh lịch và sự nghiệp, khiến cho Tống Khánh Linh và Hà Hương Ngưng “vận mệnh đan kết thân mật như vậy”, mối quan hệ giữa hai bà bất luận là riêng hay chung đều khác thường. Con trai, con gái của Hà Hương Ngưng từ bé đều tôn kính gọi bà Tống Khánh Linh là “thím”, hoặc thân mật gọi bằng tiếng Anh “dì Anne”.

Chín năm sau, khi bà Hà Hương Ngưng từ trần, năm 1981, bà Tống Khánh Linh ốm nặng rồi qua đời tại Bắc Kinh. Trước khi qua đời nửa tháng, bà Tống Khánh Linh được thụ phong danh hiệu Chủ tịch danh dự nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Có người đặt câu hỏi, liệu bà có an táng chung tại Khu lăng mộ Trung Sơn, như bà Hà Hương Ngưng không?

Ngoài sự dự đoán của mọi người, thi hài của bà Tống Khánh Linh sau khi được hỏa thiêu hai ngày, tro xương được chuyên cơ chuyển về Thượng Hải, an táng tại khu mộ họ Tống trong nghĩa trang Vạn Quốc. Làm như vậy, hoàn toàn là tôn trọng di nguyện và sắp xếp của bà Tống Khánh Linh khi còn khỏe mạnh.

Tại sao bà Tống Khánh Linh không đề xuất an táng chung trong lăng với Tôn Trung Sơn hoặc bên cạnh Lăng Trung Sơn?

Bà Ismail Demirel Epstein, tác giả “Truyện Tống Khánh Linh” đã viết:

“Bà cho rằng, sự nghiệp lịch sử của Tôn Trung Sơn là công lao của ông ấy, bà không nên chia hưởng hạnh phúc ấy. Ngoài ra trước giải phóng, trong Quốc Dân đảng đã từng có người phê phán cạnh khóe về địa vị quả phụ Tôn Trung Sơn của bà (năm 1922, tuy đã kết hôn 7-8 năm, song trong Quốc Dân đảng vẫn có người cố ý gọi bà là “Tống tiểu thư”, tỏ thái độ không thừa nhận thân phận “Tôn phu nhân” của bà. Sau đó, luận điệu vô lý ấy không còn nữa, song vấn đề “danh phận” vẫn chưa bị dập tắt).

Ba điều bổ sung của nữ nhà văn Epstein cũng rất thận trọng cân nhắc sử dụng từ ngữ, nào là “có thể bà cho rằng”, nào là “đây cũng có thể”, hoặc “phải chăng vì thế mà bà cảm thấy…” tức là phán đoán quan điểm của nhân vật chính của tác phẩm.

Xem ra, đối với bà Tống Khánh Linh, một người có cá tính nhàn tĩnh, hướng nội, song tư tưởng không hề khép kín, hời hợt, đã để lại một câu đố không nhỏ cho những nhà nghiên cứu.

Song theo nhãn quan thế tục, khi sinh mệnh ở những giây phút cuối đời, người ta đều có khát vọng trở về với nguồn gốc, khát vọng “lá rụng về cội”, cũng là thường tình “thánh nhân không cấm”. Miền Bắc Trung Quốc có câu tục ngữ nói: Con gái là “áo bông nhỏ lót mình” của mẹ. Bà Tống Khánh Linh nhớ song thân với tình cảm ăn năn, nhất là đối với mẫu thân. Khi tuổi đã trên bát tuần, trong một lá thư riêng, bà vẫn nhớ lại khi bà đã 22 tuổi lặng lẽ rời khỏi Thượng Hải (theo khảo chứng của nữ nhà văn Epstein, bà chỉ “lén lút trốn ra khỏi phòng”, chứ không tồn tại cảnh tượng lãng mạn “bắc thang leo ra khỏi ban công”), đi theo Tôn Trung Sơn đang lưu vong ở Nhật Bản và tổ chức lễ cưới:

“Sau khi xem lá thư từ biệt của tôi để lại, cha mẹ tôi bèn lên một chiếc tàu biển đi sang Nhật Bản, muốn khuyên tôi rời khỏi chồng, cùng họ trở về. Mẹ tôi khóc, cha đang bị bệnh gan khuyên tôi…”.

Năm 1949, phái đương quyền Quốc Dân đảng giữa lúc “hấp hối chính trị” xuất phát từ mục đích vừa nhìn đã biết, ra sức tuyên truyền bà Lư Mộ Trinh, người vợ cũ và đã ly hôn với Tôn Trung Sơn từ lâu, mới là Tôn phu nhân chân chính và duy nhất. Báo chí đã cho biết, bà Tống Khánh Linh biểu thị: “Bọn họ có thể nói tôi không phải là Tôn phu nhân, nhưng không có ai có thể phủ nhận tôi là con gái của cha mẹ tôi”.

Nữ nhà văn Epstein phân tích rằng: “Đây có khả năng là quan điểm của bà được thổ lộ sớm nhất, quan điểm này khiến cho bà lúc bệnh tình nguy cấp đã đề xuất yêu cầu an táng cùng một nơi với cha mẹ bà”.

Điều kích thích tâm can sâu thẳm nhất đối với bà Tống Khánh Linh vẫn là thời kỳ “cách mạng văn hóa” phá bỏ bốn cũ, Hồng vệ binh của Thượng Hải đã “phá nát” phần mộ song thân của bà tại nghĩa trang Vạn Quốc, “đẩy đổ bia mộ, đào xương trong mộ lên, thực hành “đánh xác”.

Trong “Truyện Tống Khánh Linh” kể lại: “Khi tấm ảnh phần mộ bị phá hoại từ Thượng Hải gửi lên Bắc Kinh, những người làm việc bên cạnh bà Tống Khánh Linh lần đầu tiên thấy bà tinh thần không đứng vững mà khóc thảm thiết.

Liêu Mộng Tỉnh đưa tấm ảnh ấy cho Thủ tướng Chu Ân Lai. Thủ tướng Chu Ân Lai hạ lệnh cho ngành hữu quan của thành phố Thượng Hải lập tức sửa chữa lại phần mộ họ Tống và sau khi sửa xong đã chụp ảnh gửi cho bà Tống khánh Linh. Song không sửa chữa lại đúng nguyên như cũ. Trên bia mộ cũ có ghi tên của 6 người con, mà trên bia mộ mới chỉ có tên một người Tống Khánh Linh… Sau khi cách mạng văn hóa kết thúc, lại thay đổi bia mộ mới, hoàn toàn khôi phục như cũ”.

Đúng như tác giả bài viết này trước đây không lâu đã viết một bài rằng: Ba năm cuối cùng cuộc đời của bà Tống Khánh Linh lại là thập niên có hy vọng nhất trong lịch sử Trung Quốc. Tháng 2 năm 1979, trong một lá thư gửi cho một người bạn Mỹ, bà đã viết:

“Dân chủ và pháp chế bắt đầu chiếm thế thượng phong và đã hiển hiện ra… Hội nghị toàn thể Ban chấp hành Trung ương lần thứ ba của Đảng tổ chức gần đây là một thắng lợi”.

Một người già chìm nổi này là một cán bộ lãnh đạo cao cấp, dù có cưỡi sóng to gió lớn, cũng khó tránh khỏi có những lo lắng đến những thăng trầm sóng gió của quãng đường trước mắt. Trong những bức thư khác nhau, Bà đã nói thẳng đến những tệ nạn của xã hội hiện tại:

“Loại trừ chế độ ủy phái cán bộ và chế độ giáo dục của chúng ta trước mắt đã được cải thiện, tôi dám khẳng định rằng: Mọi nỗ lực mà chúng ta thực hiện bốn hiện đại hóa đều sẽ thất bại!

Bất kỳ lợi ích tập thể nào, đều phải cho phép tự do và lựa chọn của cá nhân”.

Phải chăng trong lúc hấp hối, bà Tống Khánh Linh đã cảm khái thấy rõ vận mệnh của mình ở phía sau người bạn đời và người thầy của mình, nên đã quyết định nêu ra di nguyện trở về an táng tại nghĩa trang gia tộc, quyết định một cách hàm súc dứt khoát rõ ràng rằng: Bản thân mình quyết đoạn tuyệt và cảnh báo về những cố tật mang tính dân tộc quen cố tạo ra hình ảnh thần thánh và mù quáng tin theo mê tín?

VŨ PHONG TẠO dịch và giới thiệu
qdnd.vn

QĐND – Theo Đại Nam nhất thống chí, năm Kỷ Mùi (1679), Thái tông Hiếu triết Hoàng đế sai tướng mở đất dựng đồn ở địa phận gần Tân Mỹ. Năm Mậu Dần (1698), Hiến tông Hiển Minh Hoàng đế lại sai Thống suất chưởng cơ Nguyễn Hữu Kính (Cảnh) kinh lược đất ấy, đặt phủ Gia Định, lấy xứ Sài Gòn đặt làm huyện Tân Bình, dựng Dinh Phiên trấn. Vậy là, đến cuối thế kỷ XVII, cương vực nước ta được mở rộng như ngày nay. Và cũng vào thời kỳ đó, ta mới làm chủ những đảo ngoài Biển Đông như: Côn Đảo, Phú Quốc v.v.. Quần đảo Côn Lôn thời đó chưa có người ở. Nhưng do vị trí quan trọng của nó-nằm trên con đường hàng hải từ Tây sang Đông, từ Bắc xuống Nam và ngược lại, nên quần đảo Côn Lôn tiếp xúc với các nước phương Tây khá sớm, vào thế kỷ XVII. Như ta biết, đội quân tiên phong của chủ nghĩa thực dân được núp dưới lá cờ truyền đạo một lúc thực hiện hai nhiệm vụ cơ bản: Truyền bá Thiên chúa giáo và tiến hành thu thập, điều tra, cung cấp những thông tin cần thiết cho đội quân xâm lược đang túc trực ở phía sau.

Bộ đội biên phòng tuần tra Côn Đảo.

Giám mục A-lếch-xăng đờ Rốt đặt chân tới Nam Kỳ năm 1624 với cả hai nhiệm vụ trọng yếu đó. Hai mươi lăm năm sinh sống ở nước ta, lúc vào Nam lúc ra Bắc, ông ta đã mang về Pháp một tấm bản đồ đầu tiên của xứ này và cho in tại Li-ông ba cuốn sách liên quan đến nước ta: Từ điển Việt-Bồ-La, Lịch sử xứ Đàng Ngoài và Hành trình truyền đạo, trong đó ông cho biết những khả năng buôn bán: “Ở đây, có một chỗ cần chiếm lấy và đặt cơ sở tại đó, thương nhân châu Âu có thể tìm thấy một nguồn phong phú tiền lời và của cải”(1) Theo A-lếch-xăng đờ Rốt, chỗ cần chiếm lấy là Côn Đảo. Hơn 15 năm sau một người đồng hương của đờ Rốt, thương nhân Vê-rê (Véret) đã xác nhận điều đó. Vê-rê đã tới Côn Lôn. Nhận thấy vị trí quan trọng của quần đảo này trên hải trình Âu-Á nên Vê-rê đã đề nghị với Công ty Đông Ấn của Pháp đóng tại Pông-đi-sê-ri (thuộc địa Pháp ở Ấn Độ) chiếm lấy quần đảo này. Trong một lá thư đề ngày 5-1-1686 gửi Công ty Đông Ấn của Pháp, Vê-rê đã viết: “Ở đây có nhiều hòn đảo không có người ở, tất cả các hương liệu ở đây rất tốt và rất nhiều. Côn Đảo là một hòn đảo thuận tiện nhất để làm các việc đó. Côn Đảo có 3 cửa biển tốt, nhiều con suối nhỏ và một con sông nhỏ, một vùng cây cối đẹp nhất thế giới. Các tàu của Trung Hoa, Bắc Kỳ, Ma Cao, Ma-ni-la, Nam Kỳ v.v.. muốn sang buôn bán với Ấn Độ phải đến hết sức gần hòn đảo này; các tàu ở Ấn Độ, tàu của Anh và của Hà Lan muốn đến biển Trung Hoa cũng phải qua lại ở đây. Chiếm được nơi này cũng lợi như chiếm được hai eo biển La Sông-đơ và Ma-lắc-ca vậy. Hơn nữa, phải tính đến việc buôn bán với nước Cao Miên và nước Lào như là cái gì to lớn vì các mặt hàng như của nước Xiêm”.(2)

Nhưng vì công ty này đang bị tư bản Anh chèn ép và tìm cách hất cẳng ra khỏi Ấn Độ nên không còn tâm trí nào để chiếm đảo. Thế rồi, năm 1700, Công ty Đông Ấn của Anh đã nẫng tay trên. Một thương nhân tên là Đao-ty (Doughty) được cử làm chúa đảo. Quân Anh gồm hơn 200 người, phần đông là người Ma-lai-xi-a, dựng doanh trại và mở thương điếm buôn bán với các nước quanh vùng. Thương nhân Trung Hoa đã đánh hơi được và đã mò tới buôn bán kiếm lời: “Có thuyền Trung Hoa chở gạch ngói đến đổi lấy hàng hóa của Hồng Mao (nước Anh) vì vốn ít mà lãi nhiều”(3). Một điều chắc chắn là tư bản Anh muốn biến Côn Lôn thành bàn đạp lợi hại để xâm chiếm những vùng đất mới, trước hết là nước ta. Nhận thấy nguy cơ đó đang tới gần, chúa Nguyễn Phúc Chu đã tổ chức đánh đuổi quân Anh ra khỏi đảo, xác định chủ quyền của ta trên đảo và bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc. Từ trước tới nay, sự kiện này được miêu tả như một cuộc binh biến của lính đánh thuê Ma-lai-xi-a nổi lên giết chúa đảo để trở về quê quán(4). Sự thực hoàn toàn không phải như vậy mà chính là việc chúa Nguyễn Phúc Chu tổ chức đánh đuổi quân Anh ra khỏi đảo, qua đó xác định chủ quyền của ta đối với quần đảo, dù chưa có người ở. Trong Đại Nam nhất thống chí có chép một đoạn về sự kiện này như sau:

“Năm Nhâm Ngọ Hiển tông thứ 11 (1702), giặc biển An Liệt (Anh) đi thuyền đến đảo Côn Lôn, người tù trưởng là Tô Lạt Gia Thi (Thomas Doughty) 5 người chia làm 5 ban cùng đồ đảng hơn 200 người, kết dựng trại sách, của cải rất nhiều, bốn mặt đều dựng súng, ở hơn một năm. Trấn thủ Trấn biên là Trương Phúc Phan chiêu mộ 15 người Chà Và, bí mật sai họ trá hàng, rồi nhân đêm phóng lửa đốt trại, đâm chết Nhất ban, Nhị ban, bắt được Ngũ ban, còn Tam ban, Tứ ban theo đường biển trốn thoát. Nhận được tin báo, Trương Phúc Phan sai lính đi ra đảo thu hết của cải dâng nộp”(5).

Côn Đảo nhìn từ trên cao. Ảnh: Đoàn Hoài Trung

Đoạn trích dẫn trên cho ta biết những thông tin quan trọng sau đây: 1) Người tổ chức đánh đuổi quân Anh ra khỏi Côn Đảo năm 1702 là Trấn thủ Trấn biên Trương Phúc Phan dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu; 2) Phương thức đánh là dùng người Chà Và, cùng sắc tộc với lính Ma-lai-xi-a, trá hàng, nhân đêm tối phóng hỏa đốt trại, tạo thế bất ngờ, rồi giết quân lính Anh, làm cho chúng hoảng sợ phải tháo chạy khỏi đảo; 3) Đã giết và bắt sống 3/5 quân lính, thu nhiều của cải và súng đạn, chỉ có 2/5 binh sĩ chạy thoát.

Rõ ràng, đó là một trận đánh đuổi quân xâm chiếm lãnh thổ, xác định chủ quyền của ta trên quần đảo Côn Lôn, mặc dù chưa có người ở, nhưng hoàn toàn không có nghĩa là một quần đảo vô chủ mà kẻ nào muốn chiếm cũng được.

Thực dân Anh sau hơn một năm chiếm đảo trái phép đã phải gánh chịu hậu quả đó. Cũng từ bấy giờ, thực dân Anh, Hà Lan, mặc dù ở cách đảo này không xa (Ma-lai-xi-a, Nam Dương) đã không dám bén mảng tới hòn đảo có chủ này nữa. Cho đến cuối thế kỷ XVIII, chủ quyền các đảo ở Biển Đông như: Hoàng Sa, Trường Sa, Côn Lôn và các đảo trong vịnh Xiêm La vẫn thuộc về ta. Nhà bác học Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục viết năm 1776, có chép: “Họ Nguyễn sai đặt đội Bắc Hải, không định bao nhiêu suất, hoặc người thôn Tư Chính ở Bình Định, hoặc người xã Cảnh Dương (Ròn, Quảng Bình), ai tình nguyện thì cấp giấy sai đi, miễn cho tiền sưu, cùng các tiền tuần đò, cho đi thuyền câu nhỏ ra các xứ Bắc Hải, cù lao Côn Lôn và các đảo ở Hà Tiên, tìm lượm vật của tàu (đắm) và các thứ đồi mồi, hải ba, bào ngư, hải sâm, cũng sai các đội Hoàng Sa kiêm quản”(6).

Và Pô-lanh Vi-an, một quan cai trị cấp cao ở Nam Kỳ thời kỳ các Đô đốc trong một công trình khảo cứu của mình giữa thế kỷ XIX về xứ thuộc địa đã xác nhận: “Hòn đảo này (Côn Lôn) ở trước cửa sông Cửu Long, một thế kỷ trước đây đã do người Anh chiếm đóng… Một đồn quân nhỏ của họ lẻ loi, xa bờ một quãng ngắn trên đường của thương thuyền từ Trung Quốc tới Ma-lai-xi-a là mục tiêu tiến công không ngừng của người bản xứ. Các vua An Nam vẫn là người chủ hợp pháp của đảo ấy”(7).

PGS.TS Phạm Xanh
qdnd.vn

1. A.Tômadi. Cuộc chinh phục xứ Đông Dương. Bản dịch của Tư liệu khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, tr. 7.

2. A. Septan. Thời kỳ đầu của xứ Đông Pháp. Bản dịch của Tư liệu khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, tr. 30-31.

3. Đại Nam nhất thống chí, tập 5. Nxb Khoa học xã hội. Hn, 1971, tr. 147.

4. Chẳng hạn như Trần Văn Giàu. Chống xâm lăng. Xây dựng phát hành. HN, 1956, tr. 15.

5. Đại Nam nhất thống chí, tập 5. Nxb. Khoa học xã hội, HN, 1971, tr.127.

6. Lê Quý Đôn, toàn tập, tập 1. Nxb khoa học xã hội. HN, 1977, tr. 120.

7. Paulin Vial. Những năm đầu của xứ Nam Kỳ thuộc Pháp. Bản dịch của Tư liệu khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, tr. 82.

QĐND – Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Mắc Na-ma-ra (McNamara 1916 – 2009) tên đầy đủ là Robert Strange McNamara. Trong tiếng Anh, Strange có nghĩa là “kỳ lạ”, “kỳ quặc”. Các luồng đánh giá trái nghịch nhau về nhân cách của Mắc Na-ma-ra đồng thuận ở một điểm: Ông ta bị ám ảnh (haunted – ma nhập) bởi cuộc chiến tranh ở Việt Nam.

Cái búa đóng cọc nhồi

Tháng 11-1961, một ngày sau khi thắng cử, Tổng thống Ken-nơ-đi (Kennedy) nghe tin Mắc Na-ma-ra đắc cử Chủ tịch hãng Ford, bất chấp truyền thống chỉ người trong gia đình Ford mới giữ cương vị chủ chốt. Một chuyên gia thống kê, trung tá giải ngũ, do “hoàn cảnh” phải bỏ ngang nghiệp giáo sư ở Ha-vớt (Havard) để làm quản trị gia mà đã lập tức chói sáng trong nghiệp kinh doanh. Ken-nơ-đi quyết định vời Mắc Na-ma-ra làm chủ Lầu Năm Góc trong nhiệm kỳ tổng thống của mình.

Mắc Na-ma-ra trong một hội nghị ở Lầu Năm Góc năm 1965. Ảnh: The New York Times

Ken-nơ-đi xem Mắc Na-ma-ra là người thông minh nhất trần đời ông ta từng gặp được[1]. Ông ta đã quân sư cho tổng thống trẻ tuổi chủ động loại trừ những thách thức bên miệng vực một cuộc xung đột hạt nhân với Liên Xô. Người ta ghi nhận rằng, Mắc Na-ma-ra là Bộ trưởng Quốc phòng đầu tiên đã lấn át được phe diều hâu trong Hội đồng tham mưu liên quân Mỹ (HĐTMLQ), trong tiến trình cuộc khủng hoảng tên lửa Cu-ba năm 1962.

Tổng thống kế tiếp Giôn-xơn nhận định về Mắc Na-ma-ra: “Anh ta là một cái búa đóng cọc nhồi (jackhamme), không ai có thể đảm đương những gì Mắc Na-ma-ra gánh vác. Anh ta lái quá nhanh”.

Xoay như chong chóng

Lưu trữ Nhà Trắng cho biết theo Giôn-xơn, trong chính phủ Mỹ không ai sánh được với Mắc Na-ma-ra[2]. Ray Clai-nơ (Ray Cline), Phó giám đốc CIA thời kỳ “sự kiện Vịnh Bắc Bộ”, nhớ lại rằng, ông ta đã lấy những thông tin còn “sống sít” (raw) của trinh sát điện tử Mỹ (SIGINT) làm căn cứ về một “cuộc tiến công vào tàu Mỹ của Bắc Việt Nam” vào cái đêm 4-8 để báo cáo với Quốc hội Mỹ về cái gọi là “Sự kiện Vịnh Bắc Bộ”. “Đây chính là điều Giôn-xơn đang tìm kiếm”, ông Clai-nơ nhận định.

Lưu trữ của Nhà Trắng cho thấy Mắc Na-ma-ra đã “xoay xở nhanh” như thế nào. Tháng 2 và tháng 3 năm 1964, “thầy trò” Giôn-xơn và Mắc Na-ma-ra còn đang mày mò tìm cách leo thang xung đột thì tháng 8 năm ấy, kịch bản “các cuộc tiến công vô cớ liên tiếp” của Hà Nội đã được soạn thảo bởi Mắc Na-ma-ra đã giúp Tổng thống diều hâu Giôn-xơn giành quyền “tự tung tự tác” ở Việt Nam.

Ngập vào “sương mù” chiến tranh

Một cuộc họp báo vào tháng 2-1966 cho thấy vẻ tự tin đã không còn trên mặt Mắc Na-ma-ra. Ông ta khẳng định: “Không một số lượng bom nào có thể kết thúc được cuộc chiến tranh này”. Chiến dịch Sấm Rền, với 55 nghìn lượt chiếc máy bay và 33 nghìn tấn bom ném xuống miền Bắc năm 1965 (năm 1966 là 148 nghìn lượt chiếc và 128 nghìn tấn), đã không thể chặn dòng chảy của binh lực và vũ khí của đối phương vào miền Nam Việt Nam.

Cùng năm 1966, Mắc Na-ma-ra bận rộn trong việc xây dựng một hàng rào điện tử dọc theo vùng nam khu phi quân sự. Lính Mỹ gọi đó là “Chiến lũy Mắc Na-ma-ra”. Sự trù úm có chủ ý này dường như đã làm cho “chiến lũy Mắc Na-ma-ra” lặp lại số phận của “Chiến lũy Ma-gi-nốt” – phòng tuyến vô dụng mà Pháp đã xây để chắn quân phát xít Đức. Nhưng, trong khi say sưa với những cuộc leo thang chống phá Việt Nam thì nước Mỹ cũng như gia đình Mắc Na-ma-ra đã chia rẽ sâu sắc với những làn sóng chống đối. Con gái của ông ta tham gia cuộc tuần hành của Lút-thơ King (Luther King) suốt một ngày rưỡi trời, không ăn nghỉ. Con trai của ông ta là thành viên phong trào phản chiến tại Trường Đại học Stanford nổi tiếng nhất nước Mỹ. Ngày 2-11-1965, từ cửa sổ phòng làm việc ở Lầu Năm Góc, Mắc Na-ma-ra chứng kiến Mo-ri-xơn (Norman Morrison) tự thiêu để phản đối chiến tranh[3].

Sự thất bại của Mỹ trên chiến trường hay ảnh hưởng của phong trào phản đối chiến tranh ngay trong gia đình mà ngày 19-5-1967, Mắc Na-ma-ra viết một phúc trình dài “đầy mâu thuẫn”, như chính ông ta tự nhận, gửi Giôn-xơn, thúc giục tổng thống đàm phán. Ông ta cảnh báo các nỗ lực mà Oét-mo-len (Westmoreland) đang tiến hành ở Việt Nam “sẽ dẫn đến một tai họa lớn cho dân tộc (Hoa Kỳ)”. Báo The New York Times (NY) nghĩ rằng đây là giọt kiên nhẫn cuối cùng của Giôn-xơn, người vẫn ngờ rằng Mắc Na-ma-ra đang chơi trò “con ngựa thành Troy” cho Rô-bớt Ken-nơ-đi (em trai cố Tổng thống Ken-nơ-đi) đang chạy đua vào Nhà Trắng năm 1968 với tư cách ứng cử viên hòa bình. Ngày 29-11-1967, Tổng thống Mỹ công bố “thuyên chuyển công tác” cho Mắc Na-ma-ra từ Lầu Năm Góc sang ghế Chủ tịch Ngân hàng Thế giới.

Một số phận bị “ma làm”

Mắc Na-ma-ra có cố gắng trong thực hiện một “cuộc cách mạng về quản lý” ở Bộ Quốc phòng Mỹ, đã “máy tính hóa” bộ máy chiến tranh này. Nhưng phong thái không chan hòa và cách cư xử ngạo mạn khiến ông ta không có được nhiều người cùng chí hướng, nhất là khi cuộc chiến “rơi vào vũng bùn” (từ của Mắc Na-ma-ra). Trong cuộc tiệc trưa chia tay Bộ trưởng Quốc phòng do Ngoại trưởng Đin Rát-cơ (Dean Rusk) chủ trì, Mắc Na-ma-ra đã khóc, than rằng cuộc chiến tranh ở Việt Nam là vô nghĩa. Nhiều đồng nghiệp của Mắc Na-ma-ra đã kinh hoàng khi nghe cựu Bộ trưởng Bộ Quốc phòng buộc tội cuộc ném bom miền Bắc Việt Nam, mà chính ông ta thủ một trong những vai chính.

Năm 1995, Mắc Na-ma-ra lại thử thách sự trớ trêu của số phận bằng cách xuất hiện với cuốn Hồi ký. Trong đó, Mắc Na-ma-ra đối chọi với cuộc chiến tranh do chính ông ta chỉ đạo, thú nhận rằng cuộc chiến này là “sai lầm, sai lầm khủng khiếp”.

Khi bộ máy chiến tranh Mỹ bắt đầu ậm ạch trong vũng lầy mới ở I-rắc, bộ phim DVD “Sương mù chiến tranh: Những bài học cuộc đời Mắc Na-ma-ra” được công chiếu, đoạt giải Oscar năm 2003.

Nhìn chung, mỗi sản phẩm truyền thông viết về Mắc Na-ma-ra đều lôi cuốn hàng trăm người vào một cuộc thảo luận khá sâu rộng trên trên các diễn đàn.

Luồng ý kiến phản hồi lớn nhất vẫn gồm những chỉ trích nặng nề không thương tiếc. Ở đoạn cuối DVD “Sương mù chiến tranh: Những bài học cuộc đời Mắc Na-ma-ra”, ông ta đã nghẹn ngào nhận định rằng, bất chấp những hối tiếc sâu đậm của mình về cuộc chiến tranh, “nhiều người vẫn nghĩ tôi là đồ chó đẻ” (A lot of people think I’m a son of a bitch).

Luồng ý kiến thứ hai không thật nhiều về số lượng, nhưng khá sâu về suy luận. Họ nghi ngờ đối với sự chân thành trong những dằn vặt hậu chiến của Mắc Na-ma-ra. Cơ sở cho sự bất tín này hẳn là Mắc Na-ma-ra biết ông ta có thể làm nhiều hơn để kết thúc chiến tranh ở Việt Nam, nhưng lại không làm[4]. Trong phim DVD “Sương mù chiến tranh”, ông ta bày tỏ đã muốn làm nhiều hơn để kết thúc chiến tranh, nhưng không chịu nói vì sao lại chọn cách im lặng sau khi rời Lầu Năm Góc.

Có những ý kiến cho rằng các bài học của Mắc Na-ma-ra đã không gây được ảnh hưởng đến Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Răm-xpheo (Rumsfeld) (triều đại Bút-sơ “con) và các “kiến trúc sư” và “thần đồng” khác của cuộc chiến tranh I-rắc. Sự sâu cay lên tới mức cao độ, với những ý kiến cảnh báo không khéo cũng sẽ “hối hận” viết hồi ký và sẽ diễn tích “Sương mù chiến tranh” I-rắc[5].

Nhưng trùm lên hết thảy vẫn là những ý kiến ghi nhận sự phục thiện và mạnh dạn trực diện với những lỗi lầm khủng khiếp của chính mình của Mắc Na-ma-ra, điều mà các chính khách cùng “cảnh ngộ” đã không làm được.

Cựu trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng L. Ko-bơ nói với Hãng thông tấn Mỹ WGBH rằng Mắc Na-ma-ra đã dũng cảm thú nhận rằng cuộc chiến tranh là sai lầm khủng khiếp, rằng ông chưa thấy chính khách Mỹ nào đủ dũng khí “thú lỗi” và giải thích vì sao đất nước đi sai đường. Nhưng Ko-bơ cho rằng có những điều mà Mắc Na-ma-ra không thể được tha thứ[6].

Cũng có thể dẫn ý kiến của những người dân Mỹ độ lượng đối với nhân vật mà nhiều người dân khác của họ xem là một trong những tội phạm chiến tranh:

“Nhiều người chỉ trích phê phán Mắc Na-ma-ra từ trên đỉnh cao của phẫn nộ. Thật là dễ để nhìn nhận ông ta là hiện thân của Quỷ dữ. Tôi hy vọng rằng linh hồn của ông ta được an tịnh, nhưng điều này là khó tin sau khi xem DVD “Sương mù chiến tranh”. Đây là giọng nói và khuôn mặt của một kẻ nhận thấy mình bị đày xuống địa ngục”.

Lê Thành
qdnd.vn

[1] http://www.nytimes.com/2009/07/07/us/07mcnamara.html?pagewanted=all

[2] http://whitehousetapes.net/exhibit/former-secretary-defense-robert-mcnamara-dies.

[3] DVD “Sương mù chiến tranh: Những bài học cuộc đời Mcnamara” (The fog of war: lessons from the life of Robert S. McNamara) NXB Rowman & Littlefield Publishers.

[4] http://www.thefilmbrief.com/2009/07/fog-of-war.html

[5] Phản hồi bài điếu McNamara trên tờ The New York Times, có tới ngót 397 ý kiến phản hồi.

http://community.nytimes.com/comments/www.nytimes.com/2009/07/07/us/07mcnamara.html

[6] news.bbc.co.uk/2/hi/8136595.stm