Ngày hội của niềm tin

TT – 90% dân mù chữ, khó khăn bủa vây, thế nhưng họ đã tham gia bầu cử với tất cả lòng nhiệt huyết, chân thành và trong sáng. Bởi vì người VN lần đầu tiên có chính quyền nhân dân, lần đầu tiên được tham gia ngày hội về quyền con người: bầu cử.

>> Kỳ 1: Thu phục thù trong giặc ngoài
>> Kỳ 2: Tiếng dân trên báo
>> Kỳ 3: Lá phiếu trong khói lửa
>> Kỳ 4: Bầu cử ở miệt cù lao

Khí thế ngùn ngụt

Đúng 7g sáng 6-1-1946, cả Hà Nội cùng vang dậy tiếng chiêng, trống, chuông…, báo hiệu ngày hội tổng tuyển cử đầu tiên của nước VN độc lập bắt đầu. Giáo sư Lê Mậu Hãn – Đại học Quốc gia Hà Nội, nhà nghiên cứu lịch sử Quốc hội – kể: Tất cả phố phường đều rợp cờ, apphich, băngrôn. Thủ đô thức dậy cùng những tiếng hô khẩu hiệu, đồng thanh hát những bài ca cách mạng. Các điểm bầu cử đều được tổ chức chu đáo từ lối ra, lối vào; cửa soát thẻ cử tri đến bàn viết phiếu đều trang trọng, lộng lẫy.

Ông Nguyễn Ngọc Liên – nguyên là cử tri của hòm phiếu đặt tại ngã ba Phố Huế – Nhà Rượu (phố Nguyễn Công Trứ ngày nay) – kể rằng lúc đó bà con rất hào hứng đi bầu. Bất cứ ứng cử viên nào là người của Chủ tịch Hồ Chí Minh là cử tri bỏ phiếu. Ngày bầu cử, nhiều nơi tin yêu Cụ Hồ và các nhà cách mạng như ông Võ Nguyên Giáp, ông Trần Huy Liệu, ông Khuất Duy Tiến… nên dù đã biết những người con cách mạng này không ứng cử ở địa phương mình nhưng họ vẫn cứ bầu!

Hôm đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đi bầu ở hòm phiếu đặt tại số 10 Hàng Vôi (nay là phố Lý Thái Tổ, Hà Nội) trong tiếng hô vang chào đón không ngớt của cử tri. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ công dân của mình, Cụ Hồ đến thăm một số phòng bỏ phiếu ở các phố Hàng Bạc, Hàng Gai, Hàng Trống, Thụy Khuê, làng Hồ Khẩu (nay thuộc phường Bưởi, quận Tây Hồ) và Ô Đông Mác. Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt cảm động khi chứng kiến những cụ già 70, 80 tuổi vẫn được con cháu cõng đi bỏ phiếu, hoặc nhiều người khiếm thị vẫn nhờ người nhà dẫn đến hòm phiếu để tự tay mình làm nhiệm vụ công dân.

Kế hoạch ban đầu sẽ tổng tuyển cử vào ngày 23-12-1945 nhưng sau đó vì muốn mở rộng thời gian để các ứng viên tham gia đông thêm nên đã hoãn đến 6-1-1946. Tuy nhiên, nhiều nơi khác vẫn có thể tổ chức bầu cử từ 23-12-1945. Vậy nên những ngày cuối năm dương lịch ở khắp chốn thôn cùng ngõ hẻm, núi cao rừng sâu trên đất nước đều bừng bừng khí thế ngày hội đổi đời.

Tại Phúc Yên (Mê Linh, Vĩnh Phúc ngày nay), mittinh, cổ động vang trời còn có từng đoàn xe ngựa chạy rầm rập khắp thành phố tung hô tổng tuyển cử. Phố đêm nhà nào cũng thắp đèn nẹp đỏ rực rỡ thâu canh. Tại Thái Nguyên có lễ hội rước đuốc sáng rực núi rừng. Ở Kiến An (nay thuộc Hải Phòng) tổ chức diễn kịch, vở kịch có cảnh đi bỏ phiếu. Tuyên Quang và nhiều nơi khác còn tiến hành bầu cử thử để rút kinh nghiệm và “hâm nóng” không khí đợi ngày chính thức. Nhiều nơi còn treo giải thưởng cho làng nào đi bầu đông đủ nhất, mở cuộc thi dự đoán ai sẽ trúng cử.

Hầu hết các nơi tổ chức bầu cử bình yên, suôn sẻ nhưng tại một số vùng, quân Tưởng và các đảng phái chống đối ra sức chống phá. Tại Phú Thọ, ông Nguyễn Thiện Ngữ (đại biểu Quốc hội khóa 1) nhớ lại: Quân Tưởng và lực lượng Việt Quốc, Việt Cách ngày nào cũng cho quân vác súng sục sạo đe dọa, gây khó dễ cho tổng tuyển cử. Nhiều nơi phải di chuyển điểm bầu cử. Nhưng trước khí thế ngùn ngụt của những con người đòi được quyền làm người, mọi thế lực ngăn cản đều thất bại.

Dân quê bầu cử

Cử tri Hà Nội bỏ phiếu bầu Quốc hội khóa 1 (6-1-1946) - Ảnh tư liệu

Dù Cách mạng Tháng Tám đã thổi bùng ngọn lửa được sống làm người, nhưng ngôi làng có tới 1/3 dân số chết đói vẫn còn đầy tử khí, thê lương. Đó là làng La Tỉnh, Tứ Kỳ (Hải Dương). Giáo sư Văn Tạo, nguyên viện trưởng Viện Sử học, kể về những ngày bầu cử ở quê mình rằng trên những con đường vỡ sụt lầy lội của làng có từng đoàn thanh niên cầm loa tuyên truyền ngợi ca Hồ Chủ tịch, về quyền con người, độc lập và bầu cử… Tiếng trống chèo kêu bung bung khắp ngõ trên xóm dưới.

Khắp nơi là những khẩu hiệu và vang lên bài ca cách mạng, những băng giấy đỏ viết chữ quốc ngữ: “Cách mạng Tháng Tám muôn năm”, “Quốc hội là đại biểu của dân”, “Mỗi người hãy thực hiện quyền bầu cử của mình”… Cửa đình, quán chợ, gốc cây, cổng chùa… xuất hiện apphich, băngrôn, cáo thị. Thanh niên trí thức và cán bộ Việt Minh chia nhau đến từng nhà các tuần phủ, kỳ hào, chánh tổng, lý trưởng và cả nhà dân để giải thích, tuyên truyền về tổng tuyển cử: Làng ta sẽ đặt hòm phiếu ở đình, người này là Việt Minh đã tham gia Cách mạng Tháng Tám, người này là chí sĩ yêu nước đã chịu lao tù…

Đến ngày 6-1-1946, khi bóng đêm và giá rét còn u ẩn sau lũy tre thì tiếng trống thì thùng đã vọng từ đình làng. Lũ trẻ kéo từng đoàn vừa hát vừa hô khẩu hiệu ngoài ngõ, thúc giục bà con dậy đi bầu cử. Lúc ấy đang bắt đầu vào vụ, làng lại kiêm cả nghề buôn bán nên việc đi bầu khởi sự sớm. Người già, người trẻ, hào phú, nông dân, học sinh, trí thức, cán bộ, đồ nho… lục tục kéo nhau ra đình.

Cổng đình hôm ấy được kết lá cọ có cài hoa dâm bụt đỏ rực và dán hàng chữ giấy điều: Điểm bầu cử làng La Tỉnh. Trong đình có hai cái bàn gỗ, kê hai chiếc ghế dài, ai đến thì được mời ngồi. Bên kia là các thanh niên và cán bộ ủy ban bầu cử phát phiếu bầu cho cử tri. Họ còn có nhiệm vụ viết giúp những người chưa biết chữ và được gọi là “Tiểu ban viết giúp”. Tiểu ban có một người thuộc ban bầu cử và hai người còn lại là do dân làng cử ra. Trước giờ bầu cử, hòm phiếu được kiểm tra. “Tiểu ban viết giúp” đứng dậy tuyên thệ: viết đúng lời người đi bầu và giữ bí mật. Cán bộ ban bầu cử nói thêm: Tiểu ban đã đạt các tiêu chí thật thà, kín đáo, trong sạch, nhanh nhẹn và không gắt gỏng, không cẩu thả, không cả nể. Một người viết, hai người còn lại kiểm tra, giám sát.

Một chiếc hòm nhỏ đặt gần bên để bà con bỏ phiếu. Danh sách ứng cử viên in trên giấy. Giáo sư Văn Tạo nhớ rằng ông nhận được một lá phiếu to bằng 1/4 quyển vở. Trên in tên ba ứng cử viên và con dấu của ủy ban bầu cử; phiếu viết tay, in litô. Phần lớn bà con không hỏi nhiều, họ chỉ biết mình đang bầu cho chính quyền cách mạng, bầu cho Việt Minh. Nhiều người không đọc được chữ nhưng tất cả đều tin cậy và tự nguyện, sốt sắng. Đến trưa thì hòm phiếu chỉ đợi người đi chợ về. Gần chiều thì cả làng đã bỏ phiếu xong. Bà con làng xóm lúc đó hân hoan vì lâu lắm làng quê mới có một ngày hội rộn rã như thế. Người dân tham gia bầu cử sốt sắng là vì tin tưởng vào chính quyền cách mạng, tin tưởng vào Cụ Hồ sẽ đem lại no ấm, tự do cho người nông dân đã bao đời đói khổ lam lũ.

Lời kêu gọi quốc dân đi bỏ phiếu

Sáng 5-1-1946, lời kêu gọi quốc dân đi bầu cử của Chủ tịch Hồ Chí Minh được các báo đều đăng:

“Ngày mai, mồng 6 tháng giêng năm 1946.

Ngày mai, là một ngày sẽ đưa quốc dân ta lên con đường mới mẻ.

Ngày mai, là một ngày vui sướng của đồng bào ta, vì ngày mai là ngày tổng tuyển cử, vì ngày mai là một ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình.

Ngày mai, dân ta sẽ tỏ cho các chiến sĩ ở miền Nam rằng: Về mặt quân sự thì các chiến sĩ dùng súng đạn mà chống quân thù. Về mặt chính trị thì nhân dân dùng lá phiếu mà chống với quân địch. Một lá phiếu cũng có sức lực như một viên đạn.

…..

Ngày mai, dân ta sẽ tự do lựa chọn và bầu ra những người xứng đáng thay mặt cho mình và gánh vác việc nước.

Ngày mai, người ra ứng cử thì đông, nhưng số đại biểu thì ít, lẽ tất nhiên có người được cử, có người không được cử.

Những người trúng cử sẽ phải ra sức giữ vững nền độc lập của Tổ quốc, ra sức mưu sự hạnh phúc cho đồng bào. Phải luôn luôn nhớ và thành thực câu: Vì lợi nước, quên lợi nhà; vì lợi chung, quên lợi riêng.

Phải làm cho xứng đáng với đồng bào, cho xứng đáng với Tổ quốc…”.

(Nguồn: Hồ Chí Minh toàn tập, NXB Chính Trị Quốc Gia 2002)

QUANG THIỆN

Tuổi trẻ Online

Bầu cử ở miệt cù lao

Hàng vạn nhân dân Hà Nội đón mừng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các vị được giới thiệu ứng cử đại biểu Quốc hội tại Hà Nội (5-1-1946) - Ảnh tư liệu

TT – “Hãy ra bầu cử, người công dân nước Nam. Hãy ra bầu cử, nghị viện của mình…”. Chàng trai miệt vườn của xứ cù lao Lục Sĩ Thành năm xưa rưng rưng hát lại những lời ca mà 61 năm trước ông và 12 chàng trai khác đã hát liên tục để tuyên truyền cho cuộc bầu cử đầu tiên của nước VN giữa khói lửa ngút trời trên vùng đất Tây Nam bộ.

>> Kỳ 1: Thu phục thù trong giặc ngoài
>> Kỳ 2: Tiếng dân trên báo
>> Kỳ 3: Lá phiếu trong khói lửa

“Tiến lên đường máu”

Chàng trai của ngày xưa ấy là Mười Mẫn, tức Hồ Minh Mẫn, nguyên bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Long. Vào ngày 6-1-1946, ông 17 tuổi, là ủy viên ban chấp hành Đoàn Thanh niên cứu quốc xã Hậu Thành (một trong ba xã của cù lao Lục Sĩ Thành, huyện Trà Ôn, thuộc Cần Thơ thời ấy).

Đó là những ngày tháng khói lửa mịt mù dâng ngập xứ cồn. Quân Pháp đã tái chiếm Vĩnh Long, theo dòng Măng Thít xuôi về chiếm Tam Bình, Trà Ôn và vòng lên cướp lấy Cần Thơ rồi quay về đóng đồn trấn tại huyện lỵ Trà Ôn. Khói lửa chiến tranh lan thành hình vòng cung kéo vệt từ Vĩnh Long đến tận Cần Thơ. Khi tiếng súng nổ rền vùng sông nước heo hút cũng là lúc những cụm lửa bừng lên trên khắp mọi làng xóm: lửa tiêu thổ kháng chiến bốc lên theo lời kêu gọi của Ủy ban Hành chính kháng chiến. Vườn không nhà trống, quân đối phương lấn đến đâu, dân đốt lên ngọn lửa tiêu thổ báo hiệu thêm một lần nữa cảnh nước mất nhà tan giữa đất trời miền Tây Nam bộ. Những cột khói lan ra từ dinh quận Trà Ôn đến tận những ngôi nhà kiên cố một chút tận kênh xa, sông rộng. Pháp chiếm Trà Ôn, hơn 60 người dân Việt bị bắn.

Ở vùng quê nghèo Lục Sĩ Thành phần lớn người dân không biết chữ. Ruộng đất thì làm mướn cho điền chủ, tháng mười âm lịch vác nóp với cái vòng gặt đi qua Ba Xuyên, Bảy Sào gặt mướn tới giáp tết được có 3-4 đồng bạc mang về. Giá lúa hơn hai cắc một giạ. Làm đổ mô hôi, sôi nước mắt, đùng một cái quân Nhật vô vơ vét sạch. Nghèo đói và tăm tối, ấy vậy mà khi cách mạng nổ ra tháng 8-1945, cả cù lao hưởng ứng. Rồi người dân nô nức gia nhập các hội đoàn cứu quốc, gia nhập Thanh niên Cộng hòa vệ binh” (lực lượng chủ lực) và Quốc gia tự vệ cuộc (lực lượng công an). Lần đầu tiên, người dân nghe nói đến những từ độc lập, tự do, dân chủ…

Với ông Mười Mẫn và những chàng trai xứ Lục Sĩ Thành, không khí của những ngày tiền khởi nghĩa vẫn còn ấm nóng. Thời của những bài hát hào hùng của Lưu Hữu Phước với những giai điệu thúc giục những người trai ra đi vì lý tưởng vẫn con nguyên vẹn. Ông Mười Mẫn lúc ấy nhận lãnh nhiệm vụ lập một tổ tuyên truyền gồm 12 thanh niên đoàn viên cứu quốc. Một sự kiện mà ông nhớ đến 61 năm sau là bài hát Tiến lên đường máu trầm hùng, thôi thúc nhiều ngả đường: “Tiến lên đường máu, Quốc dân Việt Nam, non nước nát tan vì quân thù xâm lấn…”. Sau đó, bài hát đã được ông Tư Trân, trưởng ban tuyên truyền bầu cử của Trà Ôn, cải biên thành “Hãy ra bầu cử, người công dân nước Nam. Hãy ra bầu cử, Nghị viện của mình….”. 12 chàng trai trong tổ tuyên truyền mặc áo bà ba, cầm loa mo cau, hát say sưa chào mừng sự kiện lần đầu tiên người dân VN được đi bầu. Họ tuyên truyền làm sao để những nông dân tay lấm chân bùn miệt cù lao hiểu được ý nghĩa lớn lao của việc cầm lá phiếu bầu người đại diện cho mình sẽ khác với việc bầu hội đồng mà từ cha sinh mẹ đẻ tới giờ họ biết có vài lần.

Ông Hồ Minh Mẫn: “Ai cũng muốn tận tay mình bầu một lá phiếu cho nền dân chủ Việt Nam” - Ảnh: T.Hùng

Thùng phiếu nhuộm đỏ máu đào

Trong ngày bầu cử 6-1-1946 tại Nam bộ, câu hỏi được nhiều người dân hỏi nhất là: “Chủ tịch Hồ Chí Minh có ứng cử không?”. Nhiều người thậm chí chưa biết nhiều về khái niệm Quốc hội, nhưng đối với họ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã là một khái niệm gần nhất để họ hình dung về đất nước. Nhiều người khi bỏ phiếu đã cẩn trọng hỏi tên của Chủ tịch Hồ Chí Minh nằm ở đâu trong lá phiếu để bầu cho đúng. Ban tổ chức đã phải nhiều lần thanh minh rằng Chủ tịch Hồ Chí Minh ứng cử tận Hà Nội chứ không ứng cử ở đây, người Cần Thơ phải bầu những người ở chính Cần Thơ để đại diện cho mình. Ông Mẫn nhớ lại: “Không có cảnh một người đi bầu cho cả nhà. Ai cũng muốn tận tay mình bầu một lá phiếu cho nền dân chủ Việt Nam”.

Ông Mười Mẫn đã đẽo thanh tre cho thiệt đẹp rồi chấm vô đĩa mực tàu, viết nắn nót dòng chữ: “Toàn dân tích cực tham gia tổng tuyển cử bầu Quốc hội”. Tờ giấy có chiều cao hơn gang tay, dài chừng sải tay thành một băngrôn treo ngay trước điểm bầu cử. Những tấm đệm bàng được căng lên thành những phòng đăng ký danh sách, phòng bỏ phiếu kín. Một cái bàn gỗ mượn từ nhà dân được đặt cạnh thùng phiếu, những người trong đội tuyên truyền ngồi tại chỗ hướng dẫn người dân cách thức bỏ phiếu hợp lệ, viết giúp phiếu bầu cho phần lớn những người dân chưa hề được cầm viết một ngày.

Bên kia bờ sông là xã Vĩnh Xuân bị quân đối phương chiếm đóng ngày đêm, bên này đường người ta rục rịch kéo nhau đi bầu cử. Ngày 6-1-1946, những thùng phiếu từ bên kia đường chuyển sang bên này đường, đến từng ngôi nhà rồi vội vàng được chuyển đi tránh con mắt hội tề. Các xã bị chiếm đóng của Trà Ôn bấy giờ là Mỹ Hòa, Đông Thành… cũng phải bầu cử như vậy. Nhiều nhân viên bầu cử phải ôm thùng phiếu ra vào nhiều lần mới lấy hết số phiếu cử tri. Rất nhiều nhân viên các tổ bầu cử đã hi sinh khi làm nhiệm vụ ôm thùng phiếu đến các khu dân cư trong vùng quân đối phương chiếm đóng. Máu họ nhuộm đỏ những thùng phiếu cho khát vọng độc lập, chủ quyền.

Tất cả những ứng cử viên vùng Cần Thơ ngày ấy đều là những trí thức, những nhà cách mạng ít nhiều đã có những đóng góp cho phong trào kháng chiến. Cần Thơ lúc bấy giờ có sáu đại biểu là Phan Lương Báu, Trần Ngọc Danh, Đặng Văn Quang, Trần Ngọc Quế, Đỗ Văn Y và Nguyễn Đăng. Họ đều là những người trí thức được đồng bào tín nhiệm. Ông Mười Mẫn cho hay tiêu chí duy nhất để người dân tín nhiệm là thời gian tham gia công cuộc giành và giữ chính quyền của các ứng cử viên.

NGUYỄN VĂN TIẾN HÙNG

Quốc hội khóa I (1946-1960) bầu ngày 6-1-1946

Tổng số đại biểu: 403.

Gồm 333 đại biểu được dân bầu, 70 đại biểu không qua bầu cử, trong đó có 20 đại biểu thuộc Việt Nam Cách mạng đồng minh hội và 50 đại biểu thuộc Việt Nam quốc dân đảng.

Thành phần xã hội trong Quốc hội khóa I như sau:

– Trí thức: 61%.

– Công kỹ nghệ gia: 0,6%.

– Buôn bán: 0,5%.

– Thợ thuyền: 0,6%.

– Nông dân: 22%.

Về tuổi tác:

– Đại biểu từ 18 đến 25 tuổi: 0,7%.

– Đại biểu từ 26 đến 40 tuổi: 70%.

– Đại biểu từ 41 đến 50 tuổi: 18%.

– Đại biểu từ 51 đến 70 tuổi: 0,5%.

(Nguồn: 60 năm Quốc hội Việt Nam 1946-2006, NXB Thông Tấn 2006)

Ngày 6-1-1946, thủ đô Hà Nội thức dậy cùng những tiếng hô khẩu hiệu, đồng thanh hát những bài ca cách mạng. “Chúng tôi tham gia là vì tin tưởng vào chính quyền cách mạng, tin tưởng vào cụ Hồ”. Lần đầu tiên họ được tham gia ngày hội về quyền con người.

Kỳ tới: Ngày hội của niềm tin

Tuổi trẻ Online

Lá phiếu trong khói lửa

Nhân dân Nam bộ đi bầu cử ngày 6-1-1946 - Ảnh tư liệu

TT – Chúng tôi chuẩn bị bỏ phiếu, một chiếc máy bay Nhật quần đảo trên đầu rồi giội bom xuống. Khói lửa ngút trời. Ai đó hét cho mọi người tản ra rồi chờ ngớt khói lửa thì quay lại bỏ phiếu tiếp. Ở nội thành Sài Gòn, họng súng của quân Pháp lăm le giương cao, sẵn sàng xả đạn để phá hoại cuộc tổng tuyển cử đầu tiên của nước VN độc lập.

>> Kỳ 1: Thu phục thù trong giặc ngoài
>> Kỳ 2: Tiếng dân trên báo

Lá phiếu thấm máu

26 tuổi, tôi rời Trường Luật ở Hà Nội, trở về miền Nam với gánh nặng của lời thề tại đền thờ vua Hùng ở miền Bắc. Tôi nhớ ngày ấy, luật sư Dương Đức Hiền (sau này là bộ trưởng Bộ Thanh niên trong Chính phủ Hồ Chí Minh) đã gióng 10 tiếng chuông lễ và trịnh trọng đọc lời thề: “Thề trước vong linh tổ tiên rằng tuổi trẻ chúng tôi nguyện tiếp tục sự nghiệp cứu nước của cha ông, không hề lùi bước trước cạm bẫy, đàn áp của quân cướp nước”. Cho tới tận bây giờ, tôi không thể nào quên cảnh hàng ngàn học sinh, sinh viên đã cúi rạp người lên tiếng: “Xin thề!” vang vọng cả núi rừng. Gánh nặng trên vai ấy càng nặng hơn khi tôi trở thành ứng cử viên đại biểu Quốc hội trong đợt tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa mới thành lập.

Chứng nhân lịch sử: ông Huỳnh Văn Tiểng sinh năm 1920, đắc cử đại biểu Quốc hội năm 1946, là thành viên liên tục năm khóa của Quốc hội từ năm 1946-1975. Ông là giám đốc đầu tiên của Đài truyền hình TP.HCM - Ảnh: T.Hùng

Trưởng ban tổ chức tổng tuyển cử thành phố Sài Gòn lúc bấy giờ là anh Nguyễn Văn Tư, anh em còn gọi là Tư Carê, vốn là công nhân Hãng Ba Son, ủy viên ban lãnh đạo Công đoàn Sài Gòn, ủy viên Ủy ban kháng chiến nội thành Sài Gòn.

Ngày đó, ban tổng tuyển cử sau khi bàn bạc, quyết định công tác tuyên truyền sẽ được chia làm hai địa bàn với tính chất khác nhau. Địa bàn thứ nhất gồm các vùng ngoại thành: Vườn Thơm, Gò Xoài, Bình Chánh, Bình Xuyên, Bà Quẹo, Bà Điểm, Thủ Đức, An Phú Đông, Nhà Bè… Khu vực này chính quyền cách mạng làm chủ, có thể chủ động tổ chức tuyên truyền ngày cũng như đêm về thể lệ, yêu cầu về mục đích ý nghĩa của một cuộc tổng tuyển cử. Người dân ngoại thành ồ ạt đăng ký vào danh sách cử tri. Ban tổ chức lập ra nhiều tiểu ban kiểm tra các phòng phiếu.

Những đợt bỏ phiếu liên tục bị ngắt quãng vì những trận càn quét dưới đất và trên không. Cuộc phổ thông đầu phiếu vùng ngoại thành diễn ra suốt ngày đêm 6-1-1945, như một “phép thử” đối với chính quyền cách mạng còn non trẻ của vùng ngoại thành Sài Gòn.

Địa bàn thứ hai, địa bàn khó nhất, là nội thành Sài Gòn. Bởi chúng tôi biết Sài Gòn những ngày bị tái chiếm là họng súng, lưỡi lê, là mạng lưới mật thám sẵn sàng rình rập, bắt bớ ngăn cản, thậm chí ám sát các đại biểu để có thể chặn đứng cuộc tổng tuyển cử đầu tiên. Tuy du kích nội thành hoạt động sôi nổi để “trừ gian, diệt tề” và gần như làm chủ thành phố về đêm và được sự hỗ trợ của lực lượng du kích ngoại thành từ miền Tây, miền Đông, Bình Xuyên…, nhưng đó là những cuộc chiến thoắt ẩn, thoắt hiện và về mặt chính thức, ban tổ chức tổng tuyển cử không thể mở những cuộc tuyên truyền rộng lớn như ngoại thành.

Trong bối cảnh đó, cán bộ ban tổ chức len lỏi từng gia đình giải thích ý nghĩa, mục đích của tổng tuyển cử và vận động đồng bào nội thành đến tham gia sinh hoạt ở các vùng ven đô. Sau đó, ban tổ chức bí mật đưa các đoàn đại biểu nội thành qua các vòng vây của đối phương ở Phú Thọ, Bà Quẹo…, để qua các vùng đầm lầy của khu vực nông trường Lê Minh Xuân, Phạm Văn Cội bây giờ để đến với An Phú Đông.

Và máu đã đổ. Những cuộc phục kích, bố ráp của quân đối phương đã diễn ra. Có những chuyến đi trót lọt, nhưng chuyến về trở thành những giao tranh đẫm máu. 37 cán bộ ban tổ chức bầu cử đã ngã xuống để bảo vệ những thùng phiếu và những cử tri của mình. Và anh Tư Carê cũng đã ra đi trong ngày gần cuối của đợt bầu cử. Lá phiếu đã thấm đượm nhiều máu, cái giá của độc lập chủ quyền được trả bằng máu của đồng đội, bạn bè tôi.

Ở tuổi 26, tôi đã trở thành một trong những nghị viên đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa.

Kế sách Hồ Chí Minh

Anh Hoàng Quốc Việt thúc giục liên tục: Chuẩn bị lên đường, chuẩn bị lên đường gấp! Vừa bỏ xong lá phiếu của ngày 6-1-1946, chúng tôi lên đường ra Bắc. Nhiệm vụ của những ứng cử viên miền Nam ngoài chuyện bảo vệ bản thân mình khỏi những âm mưu ám sát, bắt cóc của đối phương còn phải có mặt kịp thời tại miền Bắc sau khi có kết quả bầu cử. Chúng tôi phải có mặt tại Hà Nội để chứng minh có một Quốc hội hợp pháp đại diện cho cả dân tộc VN đã được người dân Việt bầu chọn. Đại biểu Nam bộ sẽ là một minh chứng hùng hồn nhất về Quốc hội của nước VN thống nhất.

Ngoài đại biểu Tôn Đức Thắng đi bằng thuyền, những người còn lại trong đoàn của Sài Gòn đi bằng đường bộ. Chúng tôi phải sử dụng toàn bộ các phương tiện có được, từ đi ngựa, đi bộ, đi voi, thuyền… vượt qua rừng sâu núi cách để bằng mọi giá phải về tới Hà Nội đúng ngày khai mạc kỳ họp Quốc hội đầu tiên. Lúc đầu, chúng tôi đi thuyền. Có đoạn ở cực Nam Trung bộ phải đi bằng ngựa, voi, có lúc bị cọp Khánh Hòa rình rập, nhiều lần bị phục kích ở Quảng Nam, Thừa Thiên.

Từng có hàng chục ngày, anh em trong đoàn sống bằng gạo muối và rau tàu bay. Ra đến Hà Nội, tất cả bị sốt rét. Tôi không dự được ngày họp đầu tiên của Quốc hội. Đến lần họp sau (15-3-1946), tôi đại diện cho đại biểu miền Nam đứng lên tố cáo việc Pháp chiếm đóng trái phép Nam bộ và việc chỉ định 70 đại biểu của Việt Nam quốc dân đảng và Việt Nam cách mạng đồng minh hội vào Quốc hội mà không qua bầu cử. 26 tuổi, tôi – một trí thức trẻ – đầy ắp nhiệt tình và hết sức hùng biện.

Sau cuộc họp, tôi được Bác Hồ gọi lên và chắc mẩm mình sẽ được khen vì bài hùng biện. Không ngờ, Bác nói đơn giản: “Chú nói rất tốt nhưng phải lưu ý kiểm tra được những điều mình đang nói!”. Tôi bối rối: “Thưa Bác, tất cả những điều đó cháu đã bàn bạc với đoàn trước khi nói”. Bác bảo: “Biết rồi, nhưng ta có thể nói một cách khác mà!”. Tôi hỏi cách nào, Bác lúc đó đứng cách tôi 2m, cầm lấy cây viết chì của Người rồi bất ngờ quăng vào bụng tôi. Tôi giật thót người. Bác cười: “Đó là cách thứ nhất. Và đây là cách thứ hai”. Người nhặt cây bút chì lên, đưa tận tay tôi: “Hãy cầm và đưa trong yên ổn, hòa bình!”. Tôi bừng tỉnh trong một cảm giác có chút xấu hổ và tự hào được Chủ tịch Hồ Chí Minh dạy cho một bài học đầu tiên về ứng xử trong thời cuộc đầy thách thức.

Một hiện tượng chính trị đầu năm 1946 ở Sài Gòn (sau khi bị thực dân Pháp tái chiếm 3-4 tháng) là Ủy ban hành chính thành phố (đóng ở ngoại ô tây nam) đã tổ chức thành công cuộc bầu cử Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. 40.000 cử tri nội thành đã bỏ phiếu bầu những đại biểu xứng đáng: Tôn Đức Thắng, Huỳnh Văn Tiểng, Nguyễn Văn Trấn, Hoàng Đôn Văn, Nguyễn Văn Tư. Không có phòng bỏ thăm cố định cho mỗi khu phố nhưng ở khu phố nào, kể cả các khu phố trung tâm, đều có cán bộ chiến sĩ đem thùng phiếu tới nhà, tới ngõ cho đồng bào bỏ thăm. Cả Sài Gòn – Chợ Lớn có hàng trăm thùng phiếu như vậy. 42 cán bộ, chiến sĩ ở Sài Gòn – Chợ Lớn đã hi sinh.

(Nguồn: Địa chí văn hóa TP.HCM và 60 năm Quốc hội Việt Nam 1946-2006, NXB Thông Tấn 2006)

HUỲNH VĂN TIỂNG (Nguyễn Văn Tiến Hùng ghi)

Khói lửa chiến tranh lan thành hình vòng cung từ Vĩnh Long đến tận Cần Thơ. Bên kia đường là đối phương chiếm đóng ngày đêm, bên này đường người ta kéo nhau đi bầu cử. Ai cũng muốn tận tay mình bỏ phiếu cho nền dân chủ Việt Nam.

Kỳ tới: Bầu cử ở miệt cù lao

Tuổi trẻ Online