(VnMedia) – Đến thời điểm này, những bài học quý báu mà Cách mạng tháng Tám 1945 để lại vẫn còn nguyên giá trị thời sự, trong đó, trên hết chính là việc xây dựng, củng cố và phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Tính đến thời điểm này, sau 66 năm trôi qua, thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 vẫn là một sự kiện diệu kỳ trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước vĩ đại của dân tộc. Khát vọng độc lập, tự do, cùng với một đường lối chính trị đúng đắn và sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân dưới sự lãnh đạo của Đảng và Hồ Chí Minh đã tạo ra xung lực hồi sinh mạnh mẽ, góp phần làm nên thành công của cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, kiến lập ra một Nhà nước Việt Nam mới.

Sự thắng lợi của Cách mạng tháng Tám là tiền đề tốt cho ngày 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình – Hà Nội, Chủ tịch Chính phủ lâm thời Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và khẳng định một chân lý: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do độc lập ấy”.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 – một dấu son chói lọi trong lịch sử Việt Nam – Ảnh: Tư liệu

Theo GS Lê Mậu Hãn, việc tuyên bố chủ quyền trong “Tuyên ngôn độc lập” ngày 2/9/1945 đã thể hiện rõ ràng một chân lý: Khi một dân tộc kiên quyết đứng lên chiến đấu cho độc lập tự do thì không một kẻ thù nào có thể chiến thắng. “Việc chọn ngày 19/8 để mở đầu cho thắng lợi vĩ đại của Cách mạng tháng Tám 1945 cũng là một dịp để khẳng định với thế giới về tư tưởng mỗi dân tộc có quyền chọn con đường để giành độc lập tự do riêng và các dân tộc có quyền tự quyết của mình. Riêng dân tộc Việt Nam trong tình thế này chủ trương là thay đổi chiến lược cách mạng, đó là giải phóng dân tộc, đánh Pháp, đuổi Nhật giành độc lập tự do”, GS Lê Mậu Hãn nói.

Cũng theo GS Lê Mậu Hãn, một điểm đặc biệt khác của Cách mạng tháng Tám 1945 mà chúng ta ít nhắc đến đó là một cuộc cách mạng không đổ máu. Thể hiện ở việc ngày 30/8/1945, Hoàng đế Bảo Đại – vua cuối cùng nhà Nguyễn đã tuyên bố thoái vị, trao lại ấn kiếm cho cách mạng, kết thúc sự trị vì của triều đại phong kiến này. Việc thoái vị của Hoàng đế Bảo Đại đã khiến cuộc khởi nghĩa giành độc lập dân tộc của Việt Nam càng rõ ràng và khác hẳn các cuộc cách mạng khác trên thế giới.

Đến thời điểm này, những bài học mà Cách mạng tháng Tám 1945 để lại vẫn còn nguyên giá trị thời sự như bài học về nắm bắt thời cơ, bài học về xây dựng, củng cố và phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc, bài học về phát huy sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại.

Trong đó, theo GS Lê Mậu Hãn, bài học tuyệt vời nhất là việc xây dựng, củng cố và phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc. “Thắng lợi lớn lao của cách mạng Việt Nam là không tạo ra giai cấp, khi mọi người đều bình đẳng thì tất cả sẽ dấn thân để giành thắng lợi cuối cùng”, GS Hãn nói.

Theo chỉ thị của Hồ Chí Minh, ngày 16/8, Quốc dân Đại hội chính thức khai mạc, tượng trưng cho ý chí, nguyện vọng và khối đại đoàn kết toàn dân tộc đã nhất trí thông qua đề nghị Tổng khởi nghĩa của Mặt trận Việt Minh, và thành lập Ủy ban giải phóng dân tộc. Sáng ngày 17/8, các thành viên trong Uỷ ban giải phóng dân tộc vừa được Đại hội bầu đã ra mắt quốc dân và làm lễ tuyên thệ trước sân đình Tân Trào. Thay mặt Uỷ ban, hướng lên Quốc kỳ, Chủ tịch Hồ Chí Minh trân trọng đọc lời tuyên thệ.

Trong khi đó, ở Hà Nội, Sài Gòn và nhiều tỉnh khác, cán bộ Đảng và Việt Minh chưa thể nhận được mệnh lệnh khởi nghĩa, nhưng căn cứ vào các chỉ thị trước đó của Đảng, trên cơ sở phân tích cụ thể tình hình địa phương, tuyệt đại đa số cán bộ Đảng và Việt Minh cơ sở đã mau chóng tự quyết định khởi nghĩa giành chính quyền, không bỏ lỡ thời cơ.

Trong ngày 17/8, cả Hà Nội tưng bừng khí thế sục sôi khởi nghĩa. Sáng ngày 19/8, theo lời hiệu triệu của Việt Minh, với rừng cờ đỏ sao vàng, nhân dân Hà Nội xuống đường, tiến thẳng về trung tâm Nhà hát thành phố để dự mittinh. Sau loạt súng chào cờ và bài Tiến quân ca, đại biểu Ủy ban quân sự cách mạng đọc lời hiệu triệu của Việt Minh, biến cuộc mittinh trở thành cuộc biểu tình vũ trang tiến vào chiếm Phủ khâm sứ, trại lính bảo an và các cơ sở của chính phủ bù nhìn,v.v.. Ngày 19/8 trở thành mốc son lịch sử thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám ở Thủ đô Hà Nội.

Thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945 cũng là thắng lợi của việc xây dựng, củng cố và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Ảnh: Tư liệu

Từ bài học Cách mạng tháng Tám 1945 để lại, trong mọi hoàn cảnh, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và CNXH, nắm vững thời và thế, phát huy sức mạnh tổng lực của dân tộc kết hợp với sức mạnh thời đại đã được Đảng vận dụng linh hoạt để đưa đất nước tiến lên, đổi mới và hội nhập. Đó chính là nắm bắt xu thế phát triển của thời đại, kịp thời quyết định đổi mới, đổi mới tư duy, đổi mới mạnh mẽ về kinh tế trên cơ sở đổi mới từng bước về chính trị; vừa tranh thủ và phát huy sức mạnh nội lực, vừa tranh thủ, tận dụng những cơ hội của thế giới, của thời đại mang lại, để không chỉ đưa đất nước chuyển mình theo hướng tích cực, dần vượt thoát khỏi khủng hoảng kinh tế – xã hội, kinh tế phát triển nhanh, đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt,v.v..mà còn góp phần nâng cao vị thế của đất nước trong khu vực và trên trường quốc tế

Lam Nguyên
vnmedia.vn

– Bài học sâu sắc của cuộc Cách mạng vĩ đại cách đây đã 66 năm cho thấy chỉ khi nào những người lãnh đạo nắm được lòng dân, tin vào sức mạnh của dân, thì những đuờng lối đúng đắn mới trở thành hiện thực trong cuộc sống.

Tầm nhìn sáng suốt và quyết tâm sắt đá

Lịch sử ghi lại rằng: năm 1924, Nguyễn Ái Quốc từ nước Nga của cuộc cách mạng vô sản đưa ra quan điểm: “Chủ nghĩa dân tộc là một động lực lớn của đất nước” và tiên đoán cuộc cách mạng ở Việt Nam sẽ diễn ra như sau: “Cuộc khởi nghĩa phải được chuẩn bị trong quần chúng, nổ ra trong thành phố theo kiểu các cuộc cách mạng châu Âu, chứ không phải nổ ra đột ngột ở biên giới Trung Quốc theo phương pháp của các nhà cách mạng trước đây”. 21 năm sau, cuộc Cách mạng tháng Tám 1945 diễn ra đúng như vậy.

Năm 1941, khi trở về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng, ở chiến khu, Nguyễn Ái Quốc viết “Diễn ca Lịch sử nước ta” kết thúc bằng câu :“45 sự nghiệp hoàn thành”. 4 năm sau đó câu thơ trở thành hiện thực.

Duyệt đội quân du kích ở các chiến khu về Hà Nội ngày 30-8-1945. Ảnh Tuổi trẻ

Tháng 10/1944, Nguyễn Ái Quốc viết thư kêu gọi đồng bào toàn quốc chỉ rõ: “Phe xâm lược gần đến ngày bị tiêu diệt. Các đồng minh quốc sắp tranh được sự thắng lợi cuối cùng. Cơ hội cho dân tộc ta giải phóng chỉ ở trong một năm hoặc một năm rưỡi nữa. Thời gian rất gấp. Ta phải làm nhanh”. Thực tế cho thấy Cách mạng tháng Tám thành công sớm hơn cả thế nữa.

Và khi thời cơ đã hiện rõ, vị tổng công trình sư của cách mạng Việt Nam thể hiện một ý chí sắt đá: “Dù có phải đốt cháy dãy Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập”. Như vậy, tầm nhìn sáng suốt và quyết tâm sắt đá của bộ máy lãnh đạo đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhân tố quyết định thắng lợi của Cách mạng.

Cơn lốc

Lịch sử cũng ghi nhận: Tối 13/8/1945, ngay khi vừa nghe tin phát xít Nhật đầu hàng, Ủy ban Khởi nghĩa Toàn quốc đã ban bố Quân lệnh số 1: “Giờ tổng khởi nghĩa đã đến! Cơ hội có một cho quân dân Việt Nam vùng dạy giành lấy quyền độc lập của nuớc nhà !… Chúng ta phải hành động cho nhanh với một tinh thần vô cùng quả cảm, vô cùng thận trọng ! Tổ quốc đang đòi hỏi những hy sinh lớn lao của các bạn. Cuộc thắng lợi hoàn toàn nhất định sẽ về ta!”

Ngày 14 và 15/8/1945 Hội nghị toàn quốc của Đảng họp tại Tân Trào vạch rõ: “Những điều kiện khởi nghĩa đã chín muồi. Toàn dân tộc đang sôi nổi đợi giờ khởi nghĩa giành quyền độc lập”.

Ngày 16 và 17/8/1945 Quốc dân Đại hội được triệu tập tại Tân Trào thành lập Ủy ban Giải phóng dân tộc hình thức tiền thân của chính quyền cách mạng, định quốc kỳ và quốc ca. Quốc dân Đại hội ra lời hiệu triệu: “Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc đã đến. Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta… Dưới lá cờ Việt Minh, đồng bào hãy dũng cảm tiến lên!”

Đơn vị vũ trang Đại đội Việt-Mỹ làm lễ xuất quân và Nam tiến, hướng về đánh quân Nhật đồn trú ở Thái Nguyên… Lịch sử ghi tiếp: ngày 18/8, Hải Dương, Bắc Giang, Hà Tĩnh, Quảng Nam khởi nghĩa giành chính quyền; 19/8, Hà Nội tổng khởi nghĩa…, 23/8, kinh đô Huế và tỉnh Thừa Thiên khởi nghĩa…, ngày 25/8, thành phố Sài Gòn chính quyền về tay nhân dân… ; ngày 30/8, tại Huế, vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị…

Diễn biến của cuộc khởi nghĩa trên toàn quốc diễn ra mau lẹ như một cơn lốc. Và trong một thời gian dài, người viết sử phóng bút viết về sự kiện vĩ đại này như một kịch bản hoàn chỉnh thể hiện rất đậm nét theo trình tự từ trên xuống dưới, từ Bắc vào Nam, từ Trung ương xuống địa phương để thể hiện rõ cái nguyên lý kinh điển: có đường lối đúng, có sự lãnh đạo sát sao thì mọi chủ trương đều thành hiện thực nhờ vào một kỷ luật chặt chẽ của tổ chức cách mạng…

Bóng cờ nhô trên nước lụt

Cho đến một lần, Ban liên lạc các cựu chiến sĩ của Đội Thanh niên Ngô Quyền, một trong những lực lượng nòng cốt tham gia tổng khởi nghĩa ở Hà Nội họp mặt truyền thống vào năm 1998. Khi ôn lại ký ức những ngày cách mạng sôi nổi, mọi người nhắc tới người lãnh đạo cao nhất của cuộc Tổng khởi nghĩa ở Thủ đô là đồng chí Nguyễn Khang, xứ ủy viên Bắc Kỳ. Mọi người ghi nhận rằng, cũng trong tối 13/8, đồng chí Nguyễn Khang đã cùng đảng bộ Hà Nội đã bàn bạc để đi đến quyết định sẵn sàng huy động quần chúng nổi dậy.

Nhưng cho đến 17/8, nhận thấy thời cơ đã đến sau khi cao trào cách mạng của quần chúng dâng cao trong khi lực luợng quân Nhật và chính quyền thân Nhật đã mất hết ý chí, đảng bộ Hà Nội đã quyết định Tổng khởi nghĩa vào lúc chưa nhận được Bản quân lệnh số 1 phát ra từ chiến khu Tân Trào cách đó đã mấy ngày. Tổng khởi nghĩa đã thành công trọn vẹn chỉ trong một buổi sáng ngày 19/8/1945.

Dự buổi gặp mặt đó có Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Và chính vị tư lệnh lực lượng vũ trang cách mạng đã xác nhận một sự thực là: trong khi đơn vị vũ trang chính quy nhất của cách mạng là Đại đội Việt-Mỹ còn chưa giải quyết được quân Nhật ở Thái Nguyên thì tin Hà Nội đã khởi nghĩa thành công làm mọi người vừa phấn khởi vừa ngỡ ngàng. Đồng chí Thận (bí danh của Tổng Bí thư Trường-Chinh) là người tính rất thận trọng đã yêu cầu phải thẩm tra kỹ.

16/9/1945 – Tuần lễ Vàng, những người giàu có xếp hàng trên phố Tràng Tiền để quyên góp

Đến khi đã biết chắc là Hà Nội đã giành được chính quyền và báo cáo với Bác thì vị chỉ huy tối cao của cuộc cách mạng ra lệnh: Tất cả bằng những phương tiện nhanh nhất phải về ngay Hà Nội.

Đại tướng kể lại rằng, khi đó nước lụt mênh mông nhưng cứ càng về gần tới Hà Nội thì càng thấy nhiều bóng cờ đỏ sao vàng. Bất cứ nơi nào nhô lên khỏi mặt nước lụt là ở đó đã có lá cờ mới cách đó chỉ mấy ngày đã được Quốc dân Đại hội công nhận là quốc kỳ của nước Việt Nam độc lập. Thật là một cảnh tượng không thể nào quên…

Trong hồi ức của mình Giáo sư Trần Văn Giàu, năm 1945 là người chỉ huy cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Sài Gòn cũng thuật lại rằng, cho đến lúc quyết định khởi sự cuộc nổi dậy giành chính quyền thì Nam Bộ vẫn chưa nhận được Quân lệnh số 1 của Trung ương gửi vào. Nhưng khi nghe tin Hà Nội đã thành công, thì đó chính là mệnh lệnh phát ra từ trái tim và bản lĩnh của người cách mạng. Với Sài Gòn, cũng như Nam Bộ mới trải qua thất bại đẫm máu của Khởi nghĩa Nam Kỳ thì càng không thể manh động được.

Nhưng tin tức từ Hà Nội và nhiều địa phương khác khiến những người lãnh đạo quả quyết khởi động. Và Sài Gòn, đầu não chính trị ở phương Nam đã giành được chính quyền trong ngày 25-8, chỉ cách 1 tuần sau Hà Nội !

Như vậy, tính năng động từ phía dưới không trái ngược với sự chỉ đạo từ phía trên. Nó là kết quả của một quá trình chuẩn bị lâu dài, của sự tôi luyện qua thử thách thực tế và quan trọng hơn nữa là nó nắm bắt được lòng dân.

Ý chí nhân dân thúc giục lãnh đạo hành động

Ông Lê Trọng Nghĩa, một trong những người lãnh đạo chủ chốt cuộc Tổng khởi Nghĩa ở Hà Nội kể lại rằng: sở dĩ Hà Nội quyết định hành động trước khi nhận được lệnh của Trung ương vì lẽ chính nhân dân đã thức tỉnh, tác động vào những người lãnh đạo. Buổi sáng ngày 17/8/1945, khi cuộc mít tinh do Tổng hội Công chức triệu tập tại Nhà Hát Lớn với mục đích được thông báo là để ủng hộ chính phủ thân Nhật thì những người lãnh đạo của Hà Nội chỉ chủ trương đả phá mục tiêu đó.

Nhưng chính diễn biến của sự kiện, đặc biệt là ý chí của người dân đã thúc giục những người lãnh đạo phải hành động. Ông kể rằng Thường vụ Xứ uỷ Bắc Kỳ Nguyễn Khang vào buổi sáng còn đắn đo bao nhiêu thì sau khi chứng kiến sự kiện và gặp gỡ nhân dân thì đến buổi chiều hăng hái, quyết tâm hành động bấy nhiêu.

Ông Nghĩa khẳng định rằng, chính vì nắm bắt được mạch đập của dân mà người lãnh đạo đã thành công trong một sứ mệnh tưởng chừng vô cùng khó khăn, trong khi mọi sự lưỡng lự hay dao động vào thời điểm này có thể làm thời cơ vượt qua trong khoảnh khắc của lịch sử.

Bài học sâu sắc của cuộc Cách mạng vĩ đại cách đây đã 66 năm cho thấy chỉ khi nào những người lãnh đạo nắm được lòng dân, tin vào sức mạnh của dân, thì những đuờng lối đúng đắn mới trở thành hiện thực trong cuộc sống.

Dương Trung Quốc

TIN LIÊN QUAN

• Cách mạng Tháng Tám: Dân chủ, dân chủ hơn nữa!
• Cuộc cách mạng “điện báo” Hà Nội tháng Tám 1945
• GS Trần Văn Giàu: Người của Cách mạng Tháng Tám
• Cách mạng tháng Tám qua lăng kính hai sử gia phương Tây

bee.net.vn

– Sáng 19/8/1945, người dân từ ngoại thành dồn dập đổ về trung tâm Hà Nội. Quảng trường Nhà Hát Lớn chưa bao giờ đông đến thế – một rừng cờ đỏ phấp phới giữa biển người, và khúc nhạc “Tiến quân ca” vang lên hùng tráng.

Hà Nội vùng đứng lên!

Sáng ngày 19/8, Hà Nội bừng lên không khí đấu tranh, hàng vạn nông dân, công nhân ngoại thành và các huyện Thanh Trì, Thường Tín, Phú Xuyên, Hoài Đức, Đan Phượng (Hà Đông), Gia Lâm (Bắc Ninh) mang theo cờ Việt Minh cùng gậy gộc, mã tấu, dao phạt bờ, câu liêm và súng từ khắp các cửa ô dồn dập tiến vào thành phố.

Quảng trường Nhà hát Lớn chưa bao giờ đông đến thế, trên quảng trường là cả một rừng cờ đỏ giữa biển người. Trưa 19/8, cuộc mít tinh bắt đầu, sau phút mặc niệm để tưởng nhớ các chiến sỹ đã hy sinh, nhạc “Tiến quân ca” vang lên hùng tráng, tất cả hướng về lá cờ đỏ sao vàng…

Ngay sau đó, dưới sự chỉ đạo của Ủy ban quân sự cách mạng, cuộc mít tinh chuyển thành biểu tình vũ trang, đi đánh chiếm các vị trí đầu não quan trọng của địch. Một nửa quần chúng phía trước tiến về phủ Khâm sai, nổ súng thị uy, hô vang khẩu hiệu ủng hộ cách mạng.

Trước khí thế hùng hậu của quần chúng và sức thuyết phục của đồng chí Nguyễn Khang đoàn quân cách mạng tiến về phủ Khâm sai mà không gặp sức kháng cự nào đáng kể, các đội lính bảo an ngay sau đó chất khí giới nộp cho quân cách mạng.

Chiếm xong phủ Khâm sai, đội Xung phong, Tự vệ và quần chúng tiến sang Tòa thị chính, tại đây Thị trưởng chính quyền bù nhìn Trần Văn Lai đã giao chính quyền lại cho nhân dân. Tại Sở cảnh sát, do được vận động từ trước nên anh em cảnh sát đã ngả về cách mạng nhanh chóng. Việc chiếm trại Bảo an binh gặp nhiều khó khăn hơn, có lúc tưởng chừng như đổ máu vì quân Nhật quyết tâm giữ lấy kho vũ khí, nhưng bằng mưu trí, sự khéo léo của ta, đến 4 giờ chiều quân Nhật đã rút lui.

Tại ngân hàng Đông Dương, do địch viện lẽ phải bảo vệ để giao cho Đồng minh, không thể trao lại cho cách mạng nên quân Nhật tập trung cố thủ. Trước tình hình đó, các đồng chí lãnh đạo sợ rằng nếu cố tiến vào thì kẻ thù sẽ nổ súng gây đổ máu cho quần chúng vì vậy ta đề nghị lực lượng tự vệ cách mạng cùng tham gia bảo vệ với quân Nhật nhưng sau vài ngày anh em tự vệ chiến đấu của ta đã rút đi.

Ngày 19/8/1945. Ảnh Tuổi trẻ

Chiều ngày 19/8, cả Hà Nội ngập tràn trong niềm vui cuộc khởi nghĩa giành chính quyền đã thành công, chính quyền đã nằm trong tay nhân dân. Trong không khí thắng lợi, ngày 20/8/1945 chính quyền cách mạng ra mắt quốc dân trong tiếng vỗ tay vang dội. Hà Nội từ ngày hôm ấy lại trở về với tư cách là người chủ của nước Việt Nam anh hùng.

Thắng lợi ngày 19/8/1945 của nhân dân Hà Nội là thắng lợi của trí tuệ và lòng quả cảm, ngày này đi vào lịch sử dân tộc như một biểu tượng cho thắng lợi chung của cách mạng Tháng Tám trong cả nước.

Kín trời phơi phới vàng sao

Sau khi cuộc khởi nghĩa kết thúc, thành phố Hà Nội vinh dự được chọn làm nơi ra mắt Chính phủ cách mạng lâm thời trước quốc dân đồng bào và trong những ngày cuối tháng 8/1945 Trung ương Đảng và Bác từ Tân Trào về Hà Nội.

Ngày 2/9/1945 trong biển cờ hoa, trước cuộc mít tinh rầm rộ chào đón chính phủ cách mạng của hàng vạn đồng bào Hà Nội và vùng lân cận, Chủ tịch Hồ Chí Minh trịnh trọng đọc bản Tuyên ngôn độc lập chính thức tuyên bố cùng thế giới nền độc lập của Việt Nam và khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Sự kiện ngày 2/9 đã đặt dấu ấn quan trọng, là bước ngoặt lớn trong lịch sử dân tộc và là niềm tự hào của nhân dân Hà Nội.

Trong niềm tự hào chung của toàn dân tộc, giai cấp công nhân và nhân dân Hà Nội có quyền tự hào rằng cuộc khởi nghĩa thắng lợi ở Hà Nội vào ngày 19/8/1945 đã góp phần quan trọng quyết định kết thúc nhanh chóng quá trình tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước.

Với vị trí là một thành phố lớn, một trung tâm kinh tế – chính trị tập trung đầu não của bộ máy chính quyền bù nhìn Bắc Bộ, nơi lực lượng quân đội Nhật đông đảo, thắng lợi của nhân dân Hà Nội đã góp phần làm tan rã nhanh chóng toàn bộ hệ thống bộ máy chính quyền tay sai của Nhật trong cả nước. Giáo sư Trần Văn Giàu đã khẳng định:

“Các nhà viết sử khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám phải ghi công đầu rất lớn cho Đảng bộ và nhân dân Hà Nội trong cuộc chiến đấu mang tính chất quyết định này. Hà Nội có khởi nghĩa thành công ngày 19 tháng Tám thì Huế mới khởi nghĩa thành công ngày 23 và Sài Gòn khi ấy nóng lòng chờ tin Hà Nội. Hà Nội có khởi nghĩa thì Sài Gòn mới làm. Hà Nội có làm sớm thì Sài Gòn mới khỏi trễ nải nguy hiểm. Tuy Sài Gòn đã tập hợp đủ lực lượng, nhưng nếu Hà Nội chưa làm thì vị tất Sài Gòn đã làm vì nhớ mãi kinh nghiêm của tháng 11/1940. Nói khởi nghĩa Hà Nội có tầm quyết định là như vậy”.

Với thắng lợi này, Hà Nội từ một thành phố thuộc địa thương mại, từ nơi đầu não cai trị của chính quyền thực dân và phong kiến đã trở thành trung tâm cách mạng của cả nước, trở thành thủ đô của nước Việt Nam độc lập, thủ đô của một nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á – một nhà nước trong đó nhân dân lao động đã thực sự làm chủ vận mệnh của mình. (…).

Hà Nội mở đầu trận bão cách mạng cuồn cuộn

Thắng lợi ở Hà Nội đã có những ảnh hưởng tích cực tới nhiều địa phương khác trong cả nước, cổ vũ nhân dân các địa phương thêm quyết tâm đấu tranh giành chính quyền. Từ những ngày Việt Minh còn hoạt động bí mật trong thành Hoàng Diệu, những tin tức hoạt động cách mạng đã được truyền đi các tỉnh qua báo chí và qua việc truyền tin của quần chúng trên những tuyến ô tô, xe lửa.

Hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng năm cánh tung bay phấp phới nhiều lần trên tháp Rùa giữa hồ Hoàn Kiếm trong thời kỳ tiền khởi nghĩa cũng đã được đồng bào các tỉnh lỵ kể cho nhau nghe với lòng khâm phục, nhân dân vô cùng phấn khởi trước những chiến công của đội danh dự thành Hoàng Diệu.

Trong những ngày tổng khởi nghĩa của cách mạng Tháng Tám, tin tức khởi nghĩa rầm rộ ở Hà Nội bay đi nhanh chóng, được truyền bá đi các tỉnh Bắc Bộ, Trung Bộ và nhiều tỉnh lỵ Nam Bộ làm cho bọn cầm đầu chính quyền tay sai của Nhật ở nhiều nơi thêm hoảng hốt. Cán bộ lãnh đạo khởi nghĩa ở các tỉnh sử dụng những tin tức ấy như một sự hỗ trợ tinh thần để đẩy mạnh việc vận động nhân dân địa phương vùng dậy đạp đổ ách nô lệ, giành quyền làm chủ.

Ngay từ ngày 17/8, tin cuộc biểu tình ở Hà Nội nhanh chóng lan tới các tỉnh thông qua báo chí với đầu đề “Hà Nội khởi nghĩa” khiến cho nhân dân phấn khởi càng thêm tin tưởng vào thắng lợi của Hà Nội.

Ngày 18/8 Đội tuyên truyền ở Hà Nội xung phong đi các tỉnh lỵ loan báo tin Nhật đầu hàng quân Đồng minh vô điều kiện, đội này dùng ô tô cắm cờ đỏ sao vàng làm nhiệm vụ tuyên truyền công khai suốt dọc đường từ Hà Nội đi Phủ Lý, đến Ninh Bình rồi vòng về Nam Định. Được tin đó, khí thế cách mạng của quần chúng càng sục sôi, họ nhanh chóng đi theo tiếng gọi của Đảng đánh đổ chính quyền phản động, thiết lập chính quyền cách mạng.

Stein Tonesson, trong The Vietnames Revolution of 1945, Roosevelt, Ho Chi Minh and De Gaulle a world at war, cho rằng: “Vai trò trọng yếu của cuộc nổi dậy ở Hà Nội là không thể chối cãi được. Việc Hà Nội, thủ phủ của Đông Dương, được tiếp quản ngay từ sáng ngày 19/8/1945 có một ảnh hưởng quan trọng trong việc lan truyền cuộc cách mạng tới các vùng còn lại của nông thôn. Tới một mức độ nhất định, đây là cuộc cách mạng “bằng điện báo” – sử dụng theo cách diễn đạt của L.Trosky. Theo nghĩa này, Cách mạng Tháng Tám là một cuộc cách mạng thành thị giống cách mạng Tháng Mười Nga”.

Ngày 19/8 tin khởi nghĩa ở Hà Nội hoàn toàn thắng lợi được truyền đi nhanh chóng, báo “Tin mới” lập tức đưa tin thắng lợi này đi các tỉnh và “tin khởi nghĩa ở Hà Nội thắng lợi truyền đi như một luồng gió mạnh góp thêm vào trận bão cách mạng đang cuồn cuộn dâng lên trong cả nước”. (…).

Ảnh hưởng của cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội còn vang dội tới các tỉnh miền trung du Bắc Bộ như Phúc Yên, Vĩnh Yên, Phú Thọ và các tỉnh miền Bắc Trung bộ như Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh. Sáng ngày 20/9, tờ báo “Tin mới” nói về cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội được chuyển đến tay các đồng chí lãnh đạo khởi nghĩa ở Phú Thọ lúc bấy giờ. Ngay cả những tỉnh đã hoàn thành nhiệm vụ đánh đổ chính quyền bù nhìn, thiết lập chính quyền cách mạng vẫn tuyên truyền tới quần chúng thắng lợi của Hà Nội, bản tin cuối cùng của ban Thông tin tuyên truyền tỉnh Hà Tĩnh ngày 20/8 báo tin Hà Nội đã khởi nghĩa thắng lợi khiến nhân dân càng thêm phấn khởi, hăng hái tham gia xây dựng chính quyền cách mạng.

Tin tức Hà Nội giải phóng ngày 19/8 dội vào Huế, “thanh thế của Việt Minh và của uy tín của cụ Nguyễn Ái Quốc được lan truyền công khai và rộng khắp càng làm cho tinh thần vốn sôi sục ở Huế như được đẩy tới đỉnh điểm”7, Uỷ ban khởi nghĩa Thuận Hoá quyết định ngày 23/8 sẽ lãnh đạo nhân dân nổi dậy giành chính quyền.

Tin tức về thắng lợi ở Hà Nội cũng được Uỷ ban cũng nhất trí gửi cho vua Bảo Đại kèm theo yêu cầu phải thoái vị và công bố chuyển giao chính quyền cho Việt Minh. Đêm 23/8 từ Hà Nội, Uỷ ban nhân dân Cách mạng Bắc bộ gửi tới hoàng cung một bức điện khẩn với nội dung “Một chính phủ nhân danh Cách mạng lâm thời đã thành lập. Chủ tịch là cụ Hồ Chí Minh. Yêu cầu đức Vua thoái vị ngay để củng cố và thống nhất nền độc lập nước nhà”8. Khi biết rõ cụ Hồ Chí Minh chính là cụ Nguyễn Ái Quốc, vua Bảo Đại nhanh chóng chấp nhận thoái vị và trao ấn kiếm cho đại diện Việt Minh vào ngày 30/8, tự nguyện làm một công dân của nước Việt Nam độc lập.

Những ngày sau đó, tin tức về khởi nghĩa thắng lợi ở Hà Nội còn được truyền tới các tỉnh miền Nam như: Biên Hoà, Gia Định, Cần Thơ… đã tác động sâu sắc đến Đảng bộ, đến các tầng lớp nhân dân và các tôn giáo, đảng phái trong tỉnh. Nghe tin ta cướp chính quyền thắng lợi ở Hà Nội, nhân dân các địa phương nô nức mong chờ đến lượt mình.

Ngày 20/8 trên sóng phát thanh, Xứ uỷ Nam kỳ nhận được tin về Hà Nội nhưng còn chưa chắc chắn, nhưng sau khi nhận được báo cáo của ta từ Bưu Điện các đồng chí lãnh đạo vô cùng phấn khởi phát động quần chúng nhân dân Nam Bộ tiến lên tổng khởi nghĩa giành chính quyền.

Hồ Công Lưu -Trần Văn Kiên

>>Xem bản đầy đủ tại đây: Hà Nội – Cách mạng Tháng Tám 1945

(Trích Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Kỷ niệm 60 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh mùng 2 tháng Chín” (1945-2005), Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội).

* Các tiêu đề chính và phụ do Bee.net.vn đặt

TIN LIÊN QUAN

• Cách mạng tháng Tám qua lăng kính hai sử gia phương Tây

bee.net.vn

– Một trong những lãnh đạo khởi nghĩa ở Hà Nội (về sau phụ trách tình báo chiến lược cho Cụ Hồ cho đến 1968), ông Lê Trọng Nghĩa bảo tôi: “Chính tinh thần dân chủ là đảm bảo thắng lợi cho giành chính quyền ở Hà Nội”.

Hiệu lệnh của thời đại

Trong sách “Hồ Chí Minh – một hành trình”, tác giả Lady Borton nhận định: “Cuộc giành chính quyền tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam là sáng tạo độc đáo trong lịch sử thế giới. Đó là cuộc nổi dậy sâu rộng được toàn dân tham gia, cuộc cách mạng thắng lợi nhưng không đổ máu”.

Với tôi, khởi nghĩa thành công của Hà Nội làm sạt lở quan điểm “bạo lực là bà đỡ cho cách mạng”, nói nôm na, phàm là giành chính quyền, cứ phải thông qua con đường bạo lực.

Giới tinh hoa Hà Nội đang nhớ lại những ngày Tháng Tám. Ảnh chụp họa sĩ Nguyễn Thu của nghệ sĩ George Burchett

Một trong những lãnh đạo khởi nghĩa ở Hà Nội (về sau phụ trách tình báo chiến lược cho Cụ Hồ cho đến 1968), ông Lê Trọng Nghĩa bảo tôi: “Chính tinh thần dân chủ là đảm bảo thắng lợi cho giành chính quyền ở Hà Nội”.

Các bậc lão thành kể, người quyết định tiến hành khởi nghĩa là ông Nguyễn Khang, lúc đó là Thường vụ Xứ ủy. Ông Khang không ra mặt vì là cộng sản.

Ông Nghĩa (ông Lê Trọng Nghĩa) cũng cộng sản, nhưng trước công luận, ông là người lãnh đạo Dân chủ đảng. Đây là đảng của các nhân sĩ trí thức, sinh viên, học sinh yêu nước lập ra theo chủ trương của Cụ Hồ năm 1944. Vì thế, ông Khang lệnh cho ông Nghĩa “nếu mít tinh ở Nhà Hát Lớn tiến triển thuận lợi thì phát lệnh khởi nghĩa”.

Giành được diễn đàn, các chiến sĩ dân chủ kêu gọi dân chúng ngả theo Việt Minh. Ông Nguyễn Đình Thi kể lại, ông Nghĩa, quyết đoán về tư tưởng, nhưng đã “vụng về” bắn chỉ thiên một phát súng ngắn, chính thức phát lệnh khởi nghĩa.

Lực lượng ở Hà Nội lúc đó, cả nội ngoại thành chỉ có được dăm chục khẩu dóp năm, dóp ba… không thể đấu với xe tăng của Nhật.

Nhưng khẩu súng ngắn, lúc đó trị giá cả gia tài, là do ông Lê Đức Thọ giao cho ông Nghĩa từ sau ngày Nhật đảo chính Pháp. Các tự vệ nội ngoại thành Hà Nội chắc lúc đó cũng đâu quen bắn súng, lại hầu như chân đất, nhưng có cái đầu tỉnh và trái tim quả cảm, nên đã thắng.

Sau này, ông Nghĩa nói, chính bài “Diệt phát xít” đã tạo men say cho ông và những người khởi nghĩa. “Tiến lên nền dân chủ cộng hoà, giành lại áo cơm tự do” là hiệu lệnh thời đại.

Gương mặt người chiến thắng

Lúc nhỏ, tôi nhận thấy ông Ngọc, chồng cô Thanh bạn mẹ tôi chẳng có gì đặc biệt. Đeo kính cận dày cộp, ông có vẻ bỡ ngỡ giữa thế nhân. Hóa ra, ông Ngọc chính là người đã vác cờ đỏ sao vàng vào người, leo qua cổng Phủ Khâm sai (nay là Nhà Khách chính phủ), trong lúc Bảo an binh súng ống tua tủa bên trong. Bảo an binh, vốn đã giao động vì Khâm sai Phan Kế Toại từ nhiệm (sau mấy lần gặp ông Lê Trọng Nghĩa) vì hành động đó đã ngả hẳn theo cách mạng.

Ở Trại bảo an binh, Nhật đã phái xe tăng tới cố thủ. Và trên đường Hàng Bài, 5 thiếu nữ Hà Nội mặc áo dài, trong đó có cô Tuyết Minh bạn mẹ tôi (sau này là “chính uỷ nữ” đầu tiên và duy nhất của Quân đội Việt Nam – chính trị viên tiểu đoàn 102, trung đoàn Thủ đô đầu kháng chiến) đã “tươi như hoa” chặn xe tăng Nhật trong nỗ lực “binh vận” đầu tiên. Ông quản Liên, sau cách mạng phụ trách đoàn quân nhạc, nhớ lại: “Tưởng Việt Minh là ai, hoá ra mấy nữ sinh Đồng Khánh cành vàng lá ngọc”.

Thuyết phục được quân Nhật để cho quân cách mạng làm chủ Trại bảo an binh, ông Nghĩa thấy một viên sĩ quan Nhật quay lại “hẹn” ông tới Bản doanh quân Nhật (nay là 33 Phạm Ngũ Lão), nói chuyện. Cuộc đấu trí diễn ra giữa “những người nổi loạn”, cựu sinh viên Hà Nội Lê Trọng Nghĩa và nhà Marxist kỳ cựu Trần Đình Long, với các tướng soái “Thiên Hoàng” mặt sắt, gươm súng sáng loè, khá gay go. Cuối cùng, quân Nhật chịu để cho người Hà Nội làm chủ thành phố của họ.

Dân chủ, dân chủ hơn nữa

Khi nghiên cứu vấn đề giao liên trong cách mạng Việt Nam, học giả Anh Virginia Morris rất quan tâm tới khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội năm 1945. Bà cho rằng, các giao thông viên chân đất đã không thể chuyển đạt kịp thời các công văn giữa Trung ương ở Tân Trào và Hà Nội, trong những ngày nước sôi lửa bỏng. Nhưng, theo bà Virginia Morris, sự liên kết giữa Việt Minh và lực lượng đồng minh (nhóm “Con Nai”) trước đó, đã làm cho quân Nhật nhầm trong việc định cỡ (gauge) sức mạnh vũ trang của Hà Nội.

Sáng sớm 20/8, tiếng súng đánh trại Nhật ở Thái Nguyên đã làm không chỉ Bộ chỉ huy Nhật ở Hà Nội, mà cả chính quyền cách mạng Hà Nội vừa qua đêm đầu tiên thức trắng, phải giật mình. Theo ông Nghĩa, người Nhật chợt hiểu ra rằng Hà Nội vừa giành chính quyền bằng quyết tâm chính trị của mỗi người dân. Đã có những công văn xin chỉ thị từ Tokyo nhưng sau sự đã rồi của ngày hôm trước, chúng đã lạc loài trong đám tro tàn của bom nguyên tử.

Và khi khấp khởi đón Cụ Hồ về Hà Nội hôm 25/8, lãnh đạo khởi nghĩa đã rất lo lắng vì đã hành động mà chưa kịp nhận phê chuẩn của Trung ương. Cụ Hồ làm mọi người sốc, với khẩu hiệu: “Độc lập, độc lập hơn nữa. Dân chủ, dân chủ hơn nữa”.

Tác giả William J. Duiker trong khi lục lọi hồ sơ những ngày Tân Trào, đã tìm được một chỉ thị của Cụ Hồ quan trọng ra ngày 16/8. Duiker viết trong “Hồ Chí Minh – một cuộc đời”:

“(Phát biểu trước các đại biểu Quốc dân Đại hội) Hồ Chí Minh khẳng định lại điều quan trọng là phải nhanh chóng giành chính quyền để có thể đón tiếp quân chiếm đóng Đồng Minh trên thế mạnh. Buộc phải đối phó với quân Nhật, nhưng cần cố thuyết phục họ, nếu có thể…”

Phát biểu đó đã không đến được tay ông Nguyễn Khang và Uỷ ban khởi nghĩa Hà Nội, những người đã đi đến cái quyết định long trời lở đất vào ngày 17/8. Có lẽ, các tư tưởng lớn thường gặp nhau, kể cả bằng thần giao cách cảm.

Như Georges Bouldarel đã khái quát trong Lời tựa cuốn “Ngọn cờ chiến tranh nhân dân và đường lối quân sự của Đảng” của Đại tướng Võ Nguyên Giáp (NXB PRAEGER, Hoa kỳ 1970):

“19 tháng Tám, khi quân của Tướng Giáp tiến về đánh Thái Nguyên, một cuộc nổi dậy đã dẫn đến lật đổ chính phủ thân Nhật ở Hà Nội. Đó là một thử nghiệm thành công, là cuộc cách mạng theo kiểu mới, riêng có của Việt Nam. Các thành phố không bị nông thôn bao vây, chúng đã vùng lên, đã tự chín muồi trên ý nguyện của chính mình.

Tuy vậy, việc cướp chính quyền ở thành thị không thể đạt được nếu không có sức hút mạnh mẽ và cảm hứng cách mạng truyền đến từ căn cứ địa Việt Bắc… Với thời gian, tính chất độc đáo của cách mạng Việt Nam sẽ trở nên không thể biện bác”.

TIN LIÊN QUAN

• GS Trần Văn Giàu: Người của Cách mạng Tháng Tám
• Nhạc sĩ ca khúc “19 tháng Tám” qua đời
• Tiếng Nga đến Việt Nam cùng Cách mạng Tháng Tám
• Cách mạng tháng Tám qua lăng kính hai sử gia phương Tây

bee.net.vn