QĐND – LTS: Cuối năm 2008, đạo diễn người Đức Mác E-bớc-lơ (Marc Eberle) từng theo đuổi đề tài các chiến dịch ngầm của CIA từ những năm 1960 – đầu 1970, đã khởi chiếu thành công bộ phim tài liệu của mình về cuộc chiến tranh bí mật của Mỹ ở Lào. Báo In-nơ Pơ-rét Sơ-vít-xơ (Inner Press Service) đã đăng bài phỏng vấn đạo diễn E-bớc-lơ về bộ phim này(1).

Căn cứ bí mật nhất của những người lính kín của CIA là sân bay Long Chẹng thời chiến tranh. Long Chẹng là một địa phương ở Trung Lào cho tới nay vẫn hạn chế người ngoài lui tới. Một bộ phim mới, gọi là “Căn cứ bí mật nhất quả đất: Cuộc chiến tranh bí mật của CIA ở Lào” đã được trình chiếu trên các rạp khắp châu Âu năm 2008, khảo sát cuộc xung đột ít được biết đến này. Bộ phim này được công chiếu lần đầu ở Phnôm Pênh tháng 8-2008, bao gồm những thước phim được quay ở Long Chẹng bởi đoàn làm phim phương Tây đầu tiên đến căn cứ này kể từ khi Đảng nhân dân cách mạng Lào lên nắm quyền ở Lào năm 1975.

Áp phích phim “Căn cứ bí mật nhất quả đất: Cuộc chiến tranh bí mật của CIA ở Lào”.

“Tôi có ý tưởng làm bộ phim khi tới thăm cánh đồng Chum năm 2002”, đạo diễn phim người Đức, Mác E-bớc-lơ, cho hay. “Sau đó tôi được nghe về Long Chẹng, và sự kiện chưa ai từng tới đó kể từ sau chiến tranh làm tôi nghĩ là làm sao làm được một bộ phim về nó”.

Rất ít điều được biết về cuộc xung đột ở Lào, bất chấp thực tế đây là chiến dịch bán quân sự lớn nhất, đắt giá nhất từng được Mỹ tiến hành. Chiến dịch này hoàn toàn do CIA đảm trách, sử dụng các phi công dân sự của một Hãng hàng không riêng của cơ quan tình báo này, tên gọi là Hàng không Hoa Kỳ (Air America), cùng các lính đánh thuê người Mông (Mẹo) và người thuộc một số bộ tộc thiểu số khác, sống trên vùng núi cao ở Thượng Lào và Trung Lào. Bất chấp thực tế rằng nó là trung tâm của cuộc chiến tranh ngầm, rằng từng là sân bay có tần suất cất hạ cánh của máy bay cao nhất thế giới, và từng chứa 40 nghìn dân, Long Chẹng cũng là địa danh chưa từng xuất hiện trên bất kỳ bản đồ nào của phương Tây. “Tôi thấy thật quái lạ là Long Chẹng từng là điểm dân cư đông thứ nhì nước Lào (trong chiến tranh), đồng thời lại hoàn toàn bí mật”, E-bớc-lơ nói. Long Chẹng là nơi hiện không chỉ người nước ngoài mà cả dân thường Lào không được lui tới, vì còn lẩn quất tàn quân người Mông của CIA. Gần đây thôi, nó vẫn thuộc về một đặc khu do quân đội CHDCND Lào trực tiếp kiểm soát. Sự quan tâm về cuộc chiến tranh bí mật ở Lào đã sôi động trở lại vào năm 2003, khi hai phóng viên phương Tây tiếp xúc được với các nhóm phiến quân người Mông. Đây là những người da trắng đầu tiên mà những người Mông này nhìn thấy kể từ khi CIA bỏ rơi họ 27 năm về trước. Cho dù các bức ảnh của cuộc gặp mặt này được in trên Thời báo châu Á, và được giải thưởng quốc tế, truyền thông Mỹ đã không bắt kịp với sự kiện này và nó bị lu mờ đi. Cuộc xung đột Lào cách đây mấy thập kỷ lại trở thành tiêu điểm, khi nhà chức trách Hoa Kỳ bắt Vàng Pao, người cầm đầu các lực lượng CIA người Mông của những năm 1960. Vàng Pao bị buộc tội khủng bố, do sự dính líu của ông ta vào một mưu đồ lật đổ chính phủ Lào hiện nay. E-bớc-lơ nghĩ rằng những gì xảy ra ở Lào thập kỷ 60 của thế kỷ 20 đang có những ánh xạ mạnh, chẳng hạn như cuộc xung đột hiện nay ở I-rắc. “Lào thời ấy chính là nơi thử nghiệm cho cách Mỹ làm chiến tranh trong thế kỷ 21”, E-bớc-lơ khẳng định. “Dùng các công ty tư nhân vào các hoạt động chiến tranh, giành sự ủng hộ của xã hội bằng cách ngụy tạo các tin tức và tài liệu, thao túng truyền thông và sử dụng chiến tranh tự động hóa, bao gồm cả các vũ khí “thông thái” – tất cả các phương thức này từng được thử nghiệm ở Lào”.

Cuộc xung đột bắt đầu vào cuối những năm 1950, khi Oa-sinh-tơn (Washington) tìm cách đánh chặn các lực lượng Pa-thét Lào và đồng minh Bắc Việt của họ, đang xây dựng đường mòn Hồ Chí Minh qua các rừng rậm dọc theo biên giới phía đông của Lào. Chiến dịch này được giao cho CIA điều hành, nhằm đưa Lào ra ngoài quỹ đạo của khái niệm trung lập về chính trị, ra ngoài khuôn khổ quy định bởi Hiệp định Giơ-ne-vơ về Lào.

Vàng Pao, một sĩ quan người Mông của quân đội Hoàng gia Lào lúc đó đã được CIA tuyển mộ để chỉ huy lính người Mông đánh quân cộng sản. Ở đỉnh cao cuộc xung đột, đội quân của Vàng Pao lên tới 30 nghìn người.

Sân bay dã chiến Long Chẹng được xây dựng ngay sau đó, trở thành lớn nhất trong số hàng trăm đường băng được CIA xây dựng trên khắp đất Lào. Bộ phim “Căn cứ bí mật nhất” khảo sát cuộc xung đột qua hồi ức của các nhân chứng, từng thủ các vai chính của “cuộc chơi” này, dưới các vỏ bọc, hay đảm nhiệm các chức trách về ngoại giao hay quân sự của Mỹ ở Lào. Họ gồm các nhà ngoại giao về hưu, cựu các sĩ quan CIA và các cựu phi công của Hàng không Hoa Kỳ Air America nói trên.

Phim cũng phỏng vấn các bình luận viên quốc tế, như An-phrét Mắc-coi (Alfred McCoy) – tác giả cuốn “Nền chính trị hê-rô-in: Sự đồng lõa của CIA trong buôn bán thuốc phiện toàn cầu”; Phrét Bran-man (Fred Branfman), cựu nhân viên một chương trình cứu trợ quốc tế, đã trở thành thành viên phong trào phản chiến, tích cực phanh phui các góc khuất của cuộc xung đột. Những thường dân Lào, từng là nạn nhân của guồng máy chiến tranh tinh vi nhất về công nghệ, cũng có cơ hội chia sẻ ký ức của mình trong phim. Có một đoạn phim ngắn phỏng vấn Vàng Pao, trong một khung cảnh ở Hoa Kỳ, không hề tương xứng với sự cùng khốn của những người Mông (ở Lào), từng phải chịu gánh nặng của một cuộc chiến khốc liệt. Khác với số phận của gia đình Vàng Pao và những kẻ cầm đầu, các phiến quân người Mông đã bị bỏ rơi khi người Mỹ rút khỏi Lào.

Các sĩ quan CIA, Vàng Pao và quân lính giữa những năm 1960. Nguồn: http://americal4ofthe3.com/declassifiedlbjtapes.html

Một trong những cảnh đạt nhất trong phim “Căn cứ bí mật nhất” là những đoạn phim tư liệu mà E-bớc-lơ thu thập được nhưng chưa từng trình chiếu, gồm các thước phim về hoạt động tác chiến và cuộc sống hằng ngày tại căn cứ của Mỹ ở Long Chẹng. Chúng được cóp nhặt từ vô số nguồn, từ Lưu trữ phim quốc gia Hoa Kỳ đến các tư liệu phim được bảo quản tại các hãng truyền hình trên khắp châu Âu. “Vừa hay, CIA cũng giải mật nhiều tài liệu, thật hữu ích cho quá trình làm phim – Đạo diễn chia sẻ – Nguồn quan trọng nhất là các cá nhân (người phương Tây), những người đã quay trộm là chính, bằng các máy quay mini như Super 8”.

Các lời bình trong phim đã đặt phim này sang một phía khác trái hẳn với nhiều sách và phim tài liệu ở phương Tây trước đây chuyên bào chữa cho cuộc xung đột và tôn vinh các trùm mật vụ của CIA và các phi công hãng Air America (của CIA) như các anh hùng. Thực tại, được cựu phóng viên thời chiến tranh An-phrét Mắc-coi, nay là sử gia nổi tiếng của Mỹ, khái quát ở phần cuối bộ phim, là khác hẳn với các sản phẩm truyền thông trước đó: “Chúng ta đã hủy hoại cả một nền văn minh, đã xóa bỏ nó khỏi bản đồ. Chúng ta đã đốt ra tro, đã thiêu hủy cả những tàn tích của con người trong cuộc chiến tranh đường không này. Và điều gì đã xảy ra sau cùng? Chúng ta đã thua!”.

Cuộc xung đột chỉ ra rằng trong thời kỳ chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam, quân Mỹ đã có khả năng không đếm xỉa đến các luật quốc tế trong hoạt động quân sự. Mỗi căn nhà đều có thể là một mục tiêu để phá hủy và tổn thất của dân thường là vô cùng to lớn.

Năm 1970, tình hình trở nên nghiêm trọng hơn khi tổng thống Mỹ Ních-xơn ra lệnh dùng B52 ném bom hủy diệt ở Lào, điều đã không được giải mật trong rất nhiều năm về sau này. Trong suốt các ngày đêm của 9 năm chiến tranh, cứ 8 phút một, một lượng bom đạn mà mỗi máy bay ném bom của Mỹ có thể chở được đã được ném xuống các mục tiêu ở Lào, làm cho Lào trở thành đất nước với số lượng bom ném xuống trên đầu người cao nhất trong lịch sử mọi cuộc chiến tranh. Hiện ở Long Chẹng, các công trình do Mỹ xây, gồm cả các nhà gỗ một tầng kiểu Ca-li-phoóc-ni-a và theo nhiều phong cách kiến trúc khác của những năm 60, đang nằm đó, trống huếch, vô chủ. “Thời “hoàng kim” của Long Chẹng đã qua đi. Nó từng là ốc đảo công nghệ cao dành cho quỷ quái (spooks – ý nói những lính kín thuộc các nghiệp vụ khác nhau của Mỹ). Ở đây từng có nhiều ăng-ten hơn cả cây rừng”, đạo diễn E-bớc-lơ cho hay. E-bớc-lơ chia sẻ ý kiến của nhiều nhà quan sát khác, rằng các phiến quân trong rừng ở Lào đã kiệt quệ. “Hiện vẫn còn một số nhóm như thế nhưng họ không được tổ chức gì về chính trị hay quân sự. Đó là tàn quân, là con cháu của những người đã tham chiến (cùng quân Mỹ), nay họ sợ ra khỏi rừng vì họ không biết gì hơn ngoài lẩn lút trong rừng”.

“Bất luận tội trạng của Vàng Pao đến mức nào trong vụ án chống chính phủ CHDCND Lào vừa qua, có một sự thật là ông ta và những người Mông ở nước ngoài từng sử dụng những phiến quân ở Lào hôm nay như những con tốt”, E-bớc-lơ nói.

Lê Đỗ Huy (lược dịch)
qdnd.vn

[1] http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/JH26Ae01.html