(BGĐT)- Giữa tháng 3-1945, Ban cán sự tỉnh Bắc Giang đã cử đồng chí Chu Đốc- cán bộ quân sự, Hồ Công Lạng- cán bộ chính trị về Lục Ngạn. Tháng 5-1945, Xứ uỷ cử thêm đồng chí Nguyễn Đức Quỳ- cán bộ chính trị mở các lớp chính trị ở Rùm, Quỷnh cho hàng chục cán bộ cơ sở và hội viên cứu quốc.

Phát lệnh Tổng khởi nghĩa năm 1945 (Ảnh: tư liệu)

Các làng có cơ sở Việt Minh đều thành lập đội tự vệ thoát ly hoặc bán thoát ly ở các làng Gàng, Rùm, Quỷnh, Ngạc. Các trận phục kích đánh Nhật ở Cầu Lồ và dọc đường 13 đã gây cho địch nhiều thiệt hại. Phong trào cách mạng lên cao, một số hào lý ra nhập Việt Minh. Bộ máy thống trị của phát xít Nhật từ phủ đến tổng, xã đều rệu rã, nhiều nơi chính quyền địch không còn hiệu lực. Mặt trận Việt Minh đứng ra giải quyết công việc.

Ở Yên Dũng, ngày 17-3-1945, thanh niên Cảnh Thuỵ tổ chức phục kích bắt tri phủ huyện Phạm Khắc Dậu. Tháng 4-1945, Ban cán sự tỉnh lập hai đội công tác cử về Yên Dũng làm nhiệm vụ tuyên truyền xung phong. Trong một thời gian ngắn, nhiều làng xã trong huyện đều tổ chức các đoàn thể cứu quốc, Mặt trận Việt Minh, đội tự vệ. Tại Hương Gián, An Tràng, Đạo Tràng, Tư Mại, Song Khê, Cảnh Thuỵ, Bằng Lương, ta đã tổ chức nhiều cuộc mít tinh, đấu tranh chống Nhật phá lúa trồng đay. Tại Song Khê, Mặt trận Việt Minh đã thu triện, sổ sách ghi thuế…chính quyền của địch tại Song Khê đã hoàn toàn  bị vô hiệu hoá.

Ở Phủ Lạng Thương, các cơ sở cách mạng được xây dựng ở xưởng sửa chữa xe lửa, nhà máy nước và phát triển tới các lực lượng công chức, binh lính, học sinh, tiểu thương…

Tại Lạng Giang, từ đầu tháng 4-1945, phong trào cách mạng ở Phi Mô, Quảng Mô, Bừng…phát triển tới Khê Cầu, Chí Mỹ, Mải Hạ, Bắc Thịnh, Chi Lễ, Dương Quan, Bằng, Kép, Đào Mỹ, Yên Bừng, Kế, Hương Gián…và toả ra các vùng xung quanh. Đến tháng 6-1945, phong trào cách mạng ở Lạng Giang phát triển khá mạnh. Nhiều làng, xã, chính quyền địch không còn hiệu lực, một số đã ngả theo cách mạng. Tại một số nơi, tránh lý trưởng tự nộp triện cho Việt Minh.

Nhưng trở ngại cho phong trào cách mạng của tỉnh Bắc Giang lúc này là hoạt động của các đảng phái phản động và bọn thổ phỉ, bọn Quốc dân Đảng và bọn Đại Việt đã nổi dậy ở Yên Thế, Lục Ngạn và ở Phủ Lạng Thương. Một số tên Quốc dân Đảng tìm cách cản trở ta hoạt động (ở Việt Yên) hoặc xây dựng lực lượng vũ trang chống lại ta (ở Đan Hội, Lục Nam). Bọn thổ phỉ đa số ẩn náu ở Yên Thế, Hữu Lũng, Sơn Động, Lục Ngạn gây khó khăn cho phong trào cách mạng.

Từ sau khi Nhật đảo chính Pháp, hầu hết miền núi tỉnh Bắc Giang, đặc biệt là Lục Ngạn, Sơn Động là nơi hoạt động của ba thế lực: Lực lượng cách mạng; lực lượng thổ phỉ; chính quyền bù nhìn và bọn  Đại Việt. Trước tình hình đó, Ban cán sự tỉnh chủ trương: đối với chính quyền bù nhìn cần thuyết phục, trừng trị bọn phản động; kiên quyết tiêu diệt bọn tướng phỉ và bọn đầu sỏ phản động; xây dựng các đoàn thể quần chúng, xây dựng lực lượng vũ trang, tổ chức tuyên truyền xung phong; kêu gọi các dân tộc đoàn kết kháng Nhật; tranh thủ đào tạo cán bộ dân tộc.

Tại Lục Ngạn, Sơn Động ta đã thành lập đội “Hoa Kiều tự vệ” để đánh Nhật, trấn áp thổ phỉ. Tuyên truyền bà con người Hoa cùng hợp tác với người Việt đánh Nhật, Pháp. Cuối tháng 7-1945, ta thành lập đội võ trang tuyên truyền gồm 18 người hoạt động từ Rùm qua Đối Sơn, Mai Sưu, Hổ Lao, Đám Trì (Lục Ngạn) cùng với các hình thức họat động, các cơ sở cách mạng trong đồng bào dân tộc ít người được mở rộng nhiều địa phương đã lập đội tự vệ để bảo vệ xóm làng chuẩn bị thời cơ giành chính quyền.

Ở Yên Thế, ta cũng tổ chức đội võ trang tuyên truyền ở các làng bản như Mỏ Trạng, Xuân Lương, Đồng Vương, Canh Nậu, Hương Vỹ… để tuyên truyền, vận động quần chúng, đồng bào dân tộc ít người tham gia các đoàn thể cứu quốc, mặt trận Việt Minh.

Đối với bọn quốc dân Đảng và Đại Việt, một số ta lôi kéo, phần lớn ta dùng lực lượng vũ trang tiêu diệt không cho chúng chống phá cách mạng..

Đình Vân Xuyên, xã Hoàng Vân, huyện Hiệp Hòa (Bắc Giang)- nơi mít tinh, tập trung lực lượng quần chúng đi khởi nghĩa giành chính quyền ở Hiệp Hoà – 1945.

Từ ngày 15 đến ngày 20-4-1945, tại làng Liễu Ngạn, tổng Hoàng Vân (Hiệp Hoà), Trung ương Đảng họp Hội nghị quân sự cách mạng Bắc Kỳ để thảo luận cụ thể công tác chuẩn bị khởi nghĩa. Ngày 8-5-1945, tại làng Quế Sơn (Hiệp Hoà), hội nghị gồm đại biểu uỷ ban dân tộc giải phóng các xã trong huyện đã quyết định việc tạm chia ruộng đất của đồn điền Cọ và Vát cùng với việc giảm tô 25% cho nông dân. Chính quyền địch ở Hiệp Hoà hoang mang. Thời cơ giành chính quyền huyện đã đến. Tối 1-6-1945, lực lượng tự vệ chiến đấu ở một số làng thuộc tổng Hoàng Vân dưới sự lãnh đạo của đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh tiến vào chiếm huyện lỵ. Tri huyện Thái Vĩnh Thịnh đã nộp toàn bộ sổ sách, giấy tờ cho ta. Sáng hôm sau, ta huy động quần chúng đến phá kho thóc chia cho nhân dân. Huyện lỵ Hiệp Hoà và đồn Chã thất thủ. Ở đồn Thị Cụ bọn lính cũng bỏ chạy về tỉnh. Toàn huyện Hiệp Hoà được giải phóng.

Hiệp Hoà giải phóng làm cho bọn quan lại từ phủ, huyện đến tỉnh hoang mang giao động. Trong khi đó, cao trào cách mạng trong toàn tỉnh dâng lên cuồn cuộn làm cho bộ máy chính quyền của địch ở thôn, xã bị tê liệt và tan dã hàng loạt. Đó là những điều kiện thuận lợi cho phép Đảng bộ tỉnh Bắc Giang phát động quần chúng khởi nghĩa giành chính quyền cấp tỉnh.

(Còn nữa)

Nam Thanh
baobacgiang.com.vn

>> Bắc Giang những ngày khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám-1945 (kỳ I)