65 năm trước Hội Hữu nghị Việt – Mỹ ra đời

Sau khi Thế chiến II kết thúc, đầu tháng 10-1945, Tổng thống Mỹ Tru-man tuyên bố chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ thời hậu chiến gồm 12 điểm, trong đó có đề cập Đông Dương là “không chống cũng không giúp Pháp lập lại sự kiểm soát ở Đông Dương”. Với kinh nghiệm của một nhà cách mạng từng trải, Chủ tịch Hồ Chí Minh không có ảo tưởng vào chính sách đó. Nhưng trong tình cảnh Hoa Kỳ đang có vai trò lớn ở khu vực Thái Bình Dương, Hồ Chí Minh cố gắng khai thác mặt tích cực trong Tuyên bố đó. Vì lẽ đó, ngày 12-10-1945, Người với tư cách Chủ tịch Chính phủ Lâm thời nước ta, đã gửi cho Tổng thống Mỹ Tru-man một bức thư hoan nghênh chính sách đối ngoại của Mỹ nhằm tranh thủ sự ủng hộ cho nền độc lập của dân tộc Việt Nam. Bức thư được gửi qua Bộ Quốc phòng, đến Văn phòng Tổng thống hồi 11 giờ sáng ngày 2-11-1945. Cũng trong ngày hôm đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh phát biểu với các nhà báo về chính sách đối ngoại 12 điểm của Tổng thống Mỹ:

“Nhân dân Việt Nam đối với lời tuyên bố của Tổng thống Tru-man rất hoan nghênh và chắc rằng nước Mỹ sẽ làm cho những lời tuyên bố ấy thực hiện ngay (1).

PGS.TS Phạm Xanh Lãnh tụ Hồ Chí Minh và đồng chí Võ Nguyên Giáp với nhóm đặc nhiệm “Con Nai” thuộc tổ chức OSS (Mỹ) tháng 7-1945. Ảnh tư liệu

Trong bối cảnh đặc biệt đó, Hội Hữu nghị Việt – Mỹ ra đời tại Hà Nội ngày 17-10-1945. Sự ra đời của Hội là kết quả của sự nỗ lực chung của những người Việt Nam yêu nước và có thiện cảm với nước Mỹ và những người lính Mỹ trong toán Con Nai của Cơ quan Phục vụ Chiến lược (OSS) đã từng sát cánh với Việt Minh chống phát xít Nhật trong rừng Việt Bắc. Cũng xin nói thêm rằng trên phương diện ngoại giao nhân dân, ngoại giao phi chính phủ, Hội Hữu nghị Việt-Mỹ là Hội Hữu nghị đầu tiên được thành lập trong lịch sử ngoại giao của nước Việt Nam mới.

Một cuộc gặp gỡ được tổ chức nhân dịp Hội ra mắt. Tham gia cuộc gặp gỡ thân mật này có những cán bộ cao cấp của ta, có tướng Ga-lâu-gơ, người đang có mặt bên cạnh quân đội Trung Hoa của tướng Lư Hán, các sĩ quan Mỹ khác và khoảng 200 quan khách. Ông Trần Văn Bính (Trịnh Văn Bính), Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt – Mỹ mở đầu bữa tiệc bằng một bài diễn văn ngắn gọn:

“Người Việt Nam đang sống ở nước ngoài tin rằng, tổ chức này được thành lập sẽ là môi trường giao tiếp sâu rộng giữa người Mỹ và người Việt. Hội sẽ làm cho nhân dân Việt Nam tiến tới hiểu biết người Mỹ và người Mỹ tiến tới hiểu biết Việt Nam… Chúng tôi rất quan tâm tới việc gửi sinh viên Việt Nam sang Mỹ và chúng tôi làm những gì tốt đẹp nhất để đạt được một trong những mục đích thiết tha của chúng tôi là trao đổi sinh viên giữa hai nước” (2).

Tiếp đó, tướng Ga-lâu-gơ đã đáp từ. Ông cảm ơn người Việt Nam đã tiếp đãi rất thịnh tình và xin lỗi vì bổn phận của ông nên không thể ở lại lâu. Tướng Ga-lâu-gơ kết thúc lời đáp từ bằng khẳng định rằng việc trao đổi sinh viên giữa hai nước là một ý tưởng tốt đẹp.

Và bữa tiệc trở thành một cuộc liên hoan đầy thú vị. V-A F.A Review (Tạp chí Hội Hữu nghị Việt – Mỹ) của Hội ra đời sau đó ít hôm đã tường thuật không khí buổi lễ ra mắt của Hội:

“Bữa tiệc được tiếp nối với sự góp mặt của các cô Kim Chung, Ái Liên, Lan Phương và bà Thân. Mỗi người hát một giai điệu và được yêu cầu hát lại. Trung úy Un-gơ, sĩ quan phụ tá của tướng Ga-lâu-gơ hát một bài tình ca bằng tiếng Pháp. Nhưng thành công lớn nhất thuộc về tướng Ga-lâu-gơ, ông theo đề nghị của sĩ quan phụ tá, một lần trong đời đã bước tới trước mi-crô và biểu diễn hết sức sôi nổi” (3).

Cuộc vui kéo dài đến tận 7 giờ tối.

Không đầy hai tuần lễ sau khi thành lập Hội, ngày 1-11-1945, Chủ tịch nước kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Hồ Chí Minh gửi cho Ngoại trưởng Mỹ Giêm Biếc-nơ bức thư bày tỏ lòng mong muốn gửi sinh viên Việt Nam sang du học tại Mỹ. Lá thư có đoạn:

Nhân danh Hội Văn hóa Việt Nam, tôi xin bày tỏ nguyện vọng của Hội được gửi một phái đoàn khoảng 50 thanh niên Việt Nam sang Mỹ với ý định, một mặt, thiết lập những mối quan hệ văn hóa thân thiết với thanh niên Mỹ và mặt khác, để xúc tiến việc tiếp xúc nghiên cứu về kỹ thuật, nông nghiệp cũng như các lĩnh vực chuyên môn khác.

Nguyện vọng mà tôi đang chuyển tới Ngài là nguyện vọng của tất cả các kỹ sư, luật sư, giáo sư Việt Nam cũng như những đại biểu trí thức khác của chúng tôi mà tôi đã gặp” (4).

Thiện cảm của Chính phủ và nhân dân Việt Nam mong muốn Hội Hữu nghị Việt – Mỹ phát triển mạnh mẽ theo tôn chỉ của nó là “gieo trồng tình hữu nghị giữa hai dân tộc” đã không được đáp lại. Nước Mỹ từ thời Tổng thống Tru-man đã quay lưng lại và sa vào vũng lầy của cuộc chiến tranh chống lại nền độc lập của dân tộc Việt Nam. Phải nửa thế kỷ sau, với việc Tổng thống Mỹ Bin Clin-tơn bãi bỏ lệnh cấm vận và bình thường hóa quan hệ giữa hai nước, một tinh thần hữu nghị Việt – Mỹ đã được nhen nhóm trong cuộc chiến tranh chống chủ nghĩa phát xít trước đây đã trở thành hiện thực như lòng mong muốn của các nhà cách mạng Việt Nam bắt nguồn từ lợi ích của hai dân tộc và của nhân loại.

PGS.TS Phạm Xanh
qdnd.vn

(1) Hồ Chí Minh toàn tập, tập 4, tr. 83.

(2) Tạp chí Hội Hữu nghị Việt-Mỹ, tháng 10-1945 (Tiếng Anh)

(3) Như trên.

(4) Hồ Chí Minh toàn tập, tập 4, tr.80-81.