Đây là cuộc vượt ngục lớn chưa từng có trong lịch sử cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc ta. Giữa những hàng rào dày đặc dây thép gai và họng súng của quân thù, những chiến sĩ Cộng sản tay không đã mưu trí, dũng cảm đứng lên giải thoát 462 tù chính trị trở về với cách mạng, với nhân dân.

“Trung tâm huấn chính” trá hình

Tháng 7-1955, đế quốc Mỹ thay chân Pháp lập ra chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm ở miền Nam, ngoan cố cự tuyệt Tổng tuyển cử, thẳng tay khủng bố, đàn áp phong trào cách mạng miền Nam. Chúng lập ra nhiều nhà tù tại tỉnh Biên Hòa, trong đó có nhà tù Tân Hiệp. Đến tháng 12-1956, chính quyền Ngô Đình Diệm đã bắt giam lại nhà lao Tân Hiệp 1.872 tù nhân, có 79 nữ, số đông là Đảng viên Cộng sản…

Nhà tù Tân Hiệp là một trong 6 nhà tù lớn nhất của Mỹ-ngụy ở miền Nam (Côn Đảo, Phú Quốc, Chí Hòa, Thủ Đức, Phú Lợi và Tân Hiệp). Nhà tù được xây dựng trên địa bàn ấp Tân Hiệp, xã Bình Trước, quận Đức Tu, tỉnh Biên Hòa, nay là phường Tân Tiến thuộc thành phố Biên Hòa.

Toàn bộ khu vực nhà tù nằm trên một khu đất cát hình chữ nhật, địa hình ẩm thấp, có tổng diện tích là 36.000m2. Phía đông nhà tù giáp cụm dân cư Tân Hiệp, phía tây giáp rạch Đồng Tràm, phía nam giáp đường xe lửa Bắc-Nam, phía bắc giáp Quốc lộ 1 (đối diện với Bệnh viện Tâm thần Biên Hòa).

Đài tưởng niệm cuộc nổi dậy phá nhà lao Tân Hiệp (Biên Hòa). Ảnh: Nguyễn Thành

Nơi đây vào những năm đầu của thế kỷ 20 còn là một vùng đất hoang hóa, rừng đồi lúp xúp, dân cư thưa thớt. Đến khi phát xít Nhật đảo chính thực dân Pháp để độc chiếm Đông Dương ngày 9-3-1945, chúng bắt đầu tiến hành xây dựng một đồn nhỏ do một tiểu đội lính Nhật chốt đóng để bảo vệ chiếc cầu bắc qua rạch Đồng Tràm trên Quốc lộ 1, con đường huyết mạch đi vào Biên Hòa và thành phố Sài Gòn.

Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, thực dân Pháp tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam lần thứ hai và đến tháng 10-1945 chúng tái chiếm lại thị xã Biên Hòa. Trên cơ sở đồn binh nhỏ của Nhật, Pháp củng cố lại, mở rộng thêm và đưa một trung đội lính lê dương đến trấn giữ với nhiệm vụ bảo vệ tuyến đường Quốc lộ 1 và cơ sở nhà thương điên Biên Hòa.

Cũng trên tuyến đường Quốc lộ 1, ở khu vực Hố Nai (cách Tân Hiệp khoảng 2km về phía Đông), từ đầu năm 1946 giặc Pháp cũng thiết lập một trại đóng quân của một đơn vị thiết giáp và một trại giam để giam giữ những cán bộ, chiến sĩ và du kích của ta bị chúng bắt được trong các cuộc hành quân càn quét.

Quy mô chiến tranh ngày càng phát triển, trại giam Hố Nai không đủ sức chứa hết tù nhân, Pháp mở rộng đồn binh Tân Hiệp và biến nó thành trại giam “Tù binh chiến tranh” của tỉnh Biên Hòa. Trại tù này tồn tại cho đến khi kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp tháng 7-1954.

Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, cùng với việc ráo riết xây dựng bộ máy thống trị từ Trung ương tới địa phương, chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm tiến hành khủng bố, bắt bớ, giam cầm số cán bộ chiến sĩ kháng chiến cũ, đồng bào yêu nước và các phe nhóm chính trị, quân sự không ăn cánh với chúng như: Bình Xuyên, Cao Đài, Hòa Hảo.

Một công cụ không thể thiếu được đối với bộ máy phát xít Mỹ-Diệm là hệ thống nhà tù-trại giam. Vì vậy giữa năm 1955, nhà tù Tân Hiệp được chúng cải tạo, mở rộng thành một nhà tù lớn ở miền Nam.

Để che đậy bộ mặt phản động, tránh sự phản ứng tố cáo của Ủy ban kiểm soát và giám sát quốc tế và dư luận tiến bộ trong và ngoài nước, Mỹ-Diệm cải tên nhà tù Tân Hiệp thành cái tên mị dân là “Trung tâm huấn chính Biên Hòa”. Nhưng thực chất đây là địa ngục trần gian. Theo nhiều nhân chứng kể lại, hằng ngày những tên cai ngục dùng nhiều thủ đoạn thâm độc và dã man để tra tấn về thể xác và tinh thần tù chính trị, nhưng không thể khuất phục được ý chí chiến đấu kiên cường của những chiến sĩ cách mạng.

Cuộc vượt ngục dũng cảm

Ngày 2-12-1956, những người tù chính trị ở nhà tù Tân Hiệp đã nổi dậy vượt ngục trở về với cách mạng, với nhân dân.

Trước đó, các Đảng viên Cộng sản đã bí mật liên lạc nhau hình thành các tổ chức Đảng, thành lập Đảng ủy của nhà lao có 5 đồng chí do Nguyễn Trọng Tâm làm Bí thư. Đảng ủy lãnh đạo cuộc vượt ngục, bầu Chỉ huy trưởng là đồng chí Cội, Huyện đội phó Củ Chi, lập 4 đội xung kích gồm những cán bộ, đảng viên khỏe mạnh làm nòng cốt, phân công cụ thể đánh chiếm các mục tiêu.

Thời điểm nổ ra cuộc vượt ngục, nhà tù Tân Hiệp đã được củng cố, xây dựng hoàn chỉnh. Toàn khu vực được bao kín bằng hai lớp kẽm gai và một hệ thống 9 tháp canh lớn, mỗi tháp canh có 3 tên lính gác. Các tháp canh số 1, 3, 5, 7 được trang bị súng trung liên. Cổng trại giam bằng thép dày, rộng 4m, cao 2,4m. Cạnh cổng là đồn canh lớn và kho súng. Nơi đây thường xuyên có một tổ lính bảo an canh gác suốt ngày đêm.

Lúc 17 giờ 45 phút ngày 2-12-1956, cuộc nổi phá nhà tù Tân Hiệp bắt đầu. Sau khi tiếng kẻng của tên lính gác báo cho tù vào trại cũng là hiệu lệnh, 4 đội xung kích với khoảng 120 đồng chí đồng loạt xung phong đánh chiếm các mục tiêu. Khoảng 70 người nhằm kho súng phía trước trại ào tới. Tất cả đều tay không, xông vào đánh giáp lá cà với một trung đội địch, thu 50 khẩu súng, rồi bắn kiềm chế lô cốt số 1 và số 2 để cho các chiến sĩ tù chính trị thoát ra ngoài. Số người chạy ra ngoài cổng như làn sóng lớn, xô đổ cả cổng sắt vốn được làm rất chắc chắn. Sục sôi tiếng hô xung phong, tiếng bước chân rầm rập vượt qua cổng sắt, rồi băng qua Quốc lộ 1, vượt rạch Đồng Tràm tỏa về các hướng tìm cơ sở cách mạng và chiến khu.

Trong những phút đầu, lực lượng xung kích của ta hoàn toàn làm chủ tình hình. Bị tấn công bất ngờ, địch trong nhà tù vô cùng hoảng hốt, chỉ lo bảo toàn tính mạng nên chưa có hành động chống trả. Theo chủ trương của Đảng ủy, ta không giết một tên lính nào nhằm hạn chế sự trả thù của chúng với những người còn lại. Hơn 15 phút sau, bọn địch trong nhà tù mới hoàn hồn, vội vã nổ súng truy đuổi. Súng trung liên ở các lô cốt bắn xối xả ra cổng nhà tù và hướng các tù nhân chính trị đang chạy. Dười làn đạn dày đặc của kẻ thù, nhiều đồng chí trúng đạn bị thương và hy sinh nằm rải rác trước cổng trại, ven bờ suối. Đồng chí Phan Văn Rô là chiến sĩ xung kích dũng cảm đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng; Nhà thơ, nhà báo, người Đảng viên Cộng sản Dương Tử Giang bị thương nặng, cố lết được đến bên bờ suối thì hy sinh, trên tay còn ôm chặt chiếc đàn ghi-ta, người bạn thân thiết và là vũ khí chiến đấu của anh suốt những năm tháng bị giam cầm trong ngục tù.

Trong cuộc vượt ngục này địch đã bắn chết 22 đồng chí và bắn bị thương 6 đồng chí khác. Chúng ta thu được 53 súng, có 2 trung liên, đã giải thoát 462 tù nhân chính trị. Số cán bộ này sau đó về làm nòng cốt xây dựng Đảng ở các tỉnh thành, xây dựng lực lượng vũ trang ở miền Đông Nam Bộ, lập các Đại đội 250, 59, 80… và xây dựng một tiểu đoàn quân chủ lực của tỉnh Long An. Trong số đó, có người sau này trở thành Anh hùng LLVT nhân dân như bí thư Đảng ủy nhà tù Nguyễn Trọng Tâm, có người trở thành cán bộ lãnh đạo như ông Nguyễn Văn Thông, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Biên Hòa.

Cuộc vượt ngục Tân Hiệp là cuộc giải thoát kỳ diệu của những người tù Cộng sản kiên trung bất khuất, mưu trí, sáng tạo, anh dũng tuyệt vời để trở về với đồng đội và nhân dân tiếp tục hoạt động cách mạng cho đến ngày Toàn thắng.

Tháng 10-2009, UBND tỉnh Đồng Nai đã phê duyệt diện tích xây dựng gần 5.200m2, kinh phí hơn 5 tỷ đồng để trùng tu tôn tạo nhà lao Tân Hiệp tại phường Tân Tiến, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai, để giáo dục truyền thống vẻ vang cho thế hệ hôm nay và thế hệ trẻ mai sau.

Huỳnh Văn Tám
qdnd.vn