Trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng, để lãnh đạo phong trào cách mạng ở Thị xã lên một bước cao hơn đòi hỏi phải có một tổ chức Đảng trực tiếp lãnh đạo.

Trước yêu cầu đó, Ban cán sự Đảng Thị xã Vĩnh Yên được thành lập vào tháng 4/1941. Ban cán sự gồm có 3 đồng chí, do đồng chí Đỗ Đạc làm Bí thư.

Ban cán sự có nhiệm vụ lãnh đạo phong trào cách mạng ở Thị xã, tập hợp những thanh niên, học sinh, dân nghèo và tổ chức phản đế tiến hành những cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp và phát xít Nhật.

Từ năm 1940 trở đi phong trào cách mạng diễn ra liên tục rộng khắp. Đến tháng 6/1945 phong trào cách mạng phát triển mạnh mẽ ở Tích Sơn, Khai Quang, Định Trung… không khí chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền ở Thị xã đã sục sôi.

* Cách mạng tháng Tám và cuộc đấu tranh chống quân Tưởng, tay sai (8/1945 – 8/1946).

Ngày 31/8/1945 hàng vạn quần chúng trong đó có hàng ngàn tự vệ và du kích đã giương cao cờ đỏ sao vàng từ nhiều hướng tiến về Thị xã giành chính quyền nhưng khởi nghĩa không thành công do thời cơ khởi nghĩa không đúng, quân Tưởng đã kéo vào Thị xã. Do đó Vĩnh Yên phải kiên trì, anh dũng chiến đấu chống quân Tưởng và tay sai phản động, sau đó đã giành được chính quyền về tay nhân dân vào 31/8/1946.

Cách mạng tháng Tám thành công, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xây dựng ngay chính quyền dân chủ nhân dân bằng cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà. Ngày 23/12/1945 nhân dân Thị xã Vĩnh Yên đã nô nức tham gia bầu cử. Chính quyền dân chủ nhân dân được thành lập thông qua bầu cử của nhân dân. Đó là cơ sở chính trị để chúng ta bước vào giai đoạn cách mạng mới, bảo vệ thành quả cách mạng và kháng chiến chống thực dân Pháp.

Sau tổng tuyển cử bầu đại biểu Quốc hội, nhân dân đã tiến hành bầu cử HĐND và UB hành chính từ cấp tỉnh đến cấp xã. Tháng 4/1946 các đơn vị cơ sở đã bầu cử HĐND và UB hành chính.

Sau hơn 1 năm đấu tranh gian khổ, khó khăn, nhân dân Vĩnh Yên đã quét sạch quân Tưởng và tay sai, đập tan âm mưu của kẻ thù, thành lập chính quyền dân chủ nhân dân đầu tiên của Thị xã. Vĩnh Yên bước vào thời kỳ củng cố và xây dựng lực lượng về mọi mặt, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
* Kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1947 – 1954).

Thực hiện Lời kêu gọi “Toàn quốc kháng chiến” của Hồ Chủ tịch, nhân dân Vĩnh Yên đã tích cực tăng gia sản xuất, giải quyết nạn đói, quyên góp tiền vàng, ủng hộ kháng chiến, xoá nạn mù chữ. Đồng thời tiếp tục củng cố và giữ vững chính quyền cách mạng, xây dựng lực lượng chuẩn bị cho kháng chiến lâu dài.
Tháng 4/1949 cử tri Vĩnh Yên đã hăng hái đi bầu cử HĐND cấp xã khoá II, nâng cao một bước hiệu lực của chính quyền dân chủ nhân dân.

Ngày 18/8/1949 thực dân Pháp đánh chiếm thị xã Vĩnh Yên, nhân dân Vĩnh Yên bước vào cuộc kháng chiến bảo vệ quê hương.

Quân và dân Vĩnh Yên đã tích cực chủ động kết hợp với bộ đội chủ lực đánh địch nhiều trận.

Từ ngày 26/12/1950 – 17/1/1951 Bộ đội chủ lực mở chiến dịch Trung du (Trần Hưng Đạo) địa bàn chủ yếu nằm trên đất Vĩnh Phúc. Quân và dân Vĩnh Yên đã tham gia cùng bộ đội chủ lực đánh một số trận nổi tiếng.

Ngày 15/1/1951 tiến hành phục kích đánh địch ở Mậu Thông (Khai Quang). Đặc biệt là trận đánh tiêu diệt địch ở núi Đinh đã đi vào lịch sử quân đội nhân dân Việt Nam như một chiến công vang dội.

Những trận đánh vang dội của quân và dân Vĩnh Yên đã góp phần quan trọng làm nên chiến thắng lớn của chiến dịch Trung du, phá vỡ hệ thống phòng thủ của địch, giải phóng 9 xã, 3 thôn, mở rộng cơ sở kháng chiến ở 353 thôn khác trong tỉnh.

Từ cuối năm 1951 đến năm 1954, quân và dân Vĩnh Yên đã tổ chức nhiều đợt tấn công địch cả về chính trị, quân sự và binh vận.
Ngày 7/5/1954 tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ của Pháp bị tiêu diệt, đây là thời cơ thuận lợi để toàn quân và dân ta trên khắp đất nước đứng lên đánh đuổi quân Pháp.

Đến giữa tháng 7, quân địch ở Vĩnh Yên hoang mang, dao động cao độ, chúng rút dần lực lượng về Hà Nội để tránh bị bộ đội ta tấn công tiêu diệt.
9h30 phút ngày 31/7/1954 tên lính Thực dân Pháp cuối cùng đã phải rút khỏi Thị xã. Thị xã đã tổ chức mít tinh rầm rộ chào mừng thắng lợi của kháng chiến chống thực dân Pháp.

5 năm trực tiếp kháng chiến chống thực dân Pháp, quân và dân Vĩnh Yên đã tổ chức đánh địch trên 30 trận lớn nhỏ, trong đó có những trận đánh nổi tiếng đi vào lịch sử quân đội như trận đánh ở núi Đinh, trận phục kích địch ở xã Hạnh Phúc (phường Khai Quang ngày nay).

Trong kháng chiến Vĩnh Yên đã tiễn đưa 480 thanh niên lên đường nhập ngũ, huy động 1400 người tham gia dân công hoả tuyến, trong đó có nhiều chiến sỹ đã lập công lớn. Tiêu biểu là chiến sỹ Hoàng Cầm ở xã Tam Đảo là người phát minh ra bếp Hoàng Cầm cho quân đội ta và được tặng danh hiệu Chiến sỹ thi đua toàn quốc. Vĩnh Yên có 205 liệt sỹ, 78 thương binh, 8 gia đình có công với nước, 34 bà mẹ Việt Nam anh hùng. Đảng bộ và nhân dân thị xã đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương kháng chiến chống Pháp hạng Ba. Ngày 10/4/2001 Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam đã ký Quyết định phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho Thị xã Vĩnh Yên vì đã có thành tích đặc biệt xuất sắc trong kháng chiến chống Pháp xâm lược.

Theo vinhyen.vinhphuc.gov.vn
dostquangtri.gov.vn